Winst AfD toont afkeer van ‘Wir schaffen das’

Duitse verkiezingen

In de deelstaat Mecklenburg-Vorpommern trekt anti-immigratiepartij AfD nu meer stemmen dan Merkels centrum-rechtse CDU.

AfD-lijsttrekker Leif-Erik Holm. Foto Reuters / Stefanie Loos

Terwijl bondkanselier Merkel in China was voor topoverleg met de staatshoofden en regeringsleiders van de G20, werd haar toch al verzwakte positie in eigen land zondag verder ondergraven. De anti-immigratiepartij Alternative für Deutschland versloeg haar CDU bij verkiezingen in Mecklenburg-Vorpommern. Een bittere nederlaag, erkende de secretaris-generaal van haar partij.

De pas drie jaar oude AfD haalde meer stemmen dan de traditionele volkspartij CDU, en werd zo de op een na grootste partij in deze noordoostelijke deelstaat (met volgens een voorlopige telling 21,4 procent van de stemmen). De grootste blijft de sociaal-democratische SPD (30,3 procent), die al sinds 2008 de premier levert. De CDU kreeg niet meer dan 19 procent.

Extra pijnlijk was het voor Merkel, omdat onvrede over haar vluchtelingenbeleid volgens peilingen de belangrijkste motivatie van kiezers was om op de AfD te stemmen. Lokale thema’s speelden een ondergeschikte rol in deze deelstaat, waar Merkel sinds jaar en dag haar kieskring heeft. Dat het de laatste tijd economisch beter gaat in dit deel van het land, dat vroeger tot de DDR hoorde, legde eveneens onvoldoende gewicht in de schaal.

Ook maakte het weinig uit dat er in Mecklenburg-Vorpommern relatief maar weinig vluchtelingen zijn (zo’n 20.000). Veel kiezers wilden een proteststem laten horen. Ruim de helft van de AfD-stemmers zei tegen opiniepeilers meer uit afkeer van de andere partijen voor de AfD te hebben gekozen dan uit werkelijke verwantschap met die partij.

Extreem-rechts verdrongen

De opkomst was, dankzij deelname van de AfD, aanzienlijk hoger dan bij de vorige deelstaatverkiezingen in 2011: ruim 61 procent tegen destijds 51 procent. De AfD blijkt kiezers van alle partijen aangetrokken te hebben, maar vooral kiezers die eerder niet stemden. De extreem-rechtse NPD werd verdrongen door de AfD en haalde de kiesdrempel niet – de Groenen vermoedelijk ook niet. Die Linke verloor zwaar en kwam op 12,9 procent van de stemmen.

„Misschien is dit wel het begin van het einde van het kanselierschap van Angela Merkel”, zei de lokale AfD-lijsttrekker Leif-Erik Holm zondagavond hoopvol. Dat is wellicht wat voorbarig, maar de uitslag van gisteren legt op landelijk niveau wel degelijk gewicht in de schaal.

Belangrijk signaal

In ‘MeckPomm’, zoals de deelstaat wel wordt genoemd, woont niet meer dan 2 procent van de Duitse bevolking. Representatief voor de bondsrepubliek is de deelstaat niet. En de economische betekenis van het gebied is ook bescheiden. Maar het signaal dat de kiezers hebben afgegeven is dat niet. Precies een jaar nadat Merkel besloot dat Duitsland de vluchtelingen moest opvangen die vastzaten in Hongarije, hebben de kanselier en haar partij een groot deel van de publieke opinie, en van hun eigen aanhang, niet van de juistheid van die aanpak kunnen overtuigen.

Ook dit voorjaar behaalde de AfD daardoor al goede resultaten in enkele deelstaten. In Saksen-Anhalt kwam de partij zelfs op 24,6 procent van de stemmen. Maar daar moet ze de CDU nog boven zich dulden. In Mecklenburg-Vorpommern heeft de AfD nu laten zien dat ze de CDU kan inhalen.

En de christen-democraten moeten vaststellen dat er niet alleen rechts van hen een flinke partij is ontstaan, wat volgens de stelregel van de Beierse politicus Franz-Josef Strauss (1915-1988) juist altijd voorkomen moest worden. Maar die partij is nu in één deelstaat ook nog eens groter dan de CDU en maakt al aanspraak op het predicaat ‘volkspartij’.

Dat maakte veel leden binnen Merkels CDU en de Beierse zusterpartij CSU erg nerveus. De afgelopen maanden bleek al dat heel wat christen-democratische politici afstand namen van Merkels vluchtelingenbeleid – en daarmee van de bondskanselier zélf, omdat haar kanselierschap steeds meer in het teken staat van de manier waarop de vluchtelingencrisis al dan niet wordt opgelost. Extra brisant is die interne verdeeldheid binnen CDU/CSU, omdat er over een jaar Bondsdagverkiezingen zijn, en Merkel – kanselier sinds 2005 – nog niet heeft bekendgemaakt of ze kandidaat wil zijn voor een vierde ambtstermijn.