Xi wil de wereld zien buigen

China Nog maar kort geleden kon het Westen China kleineren. Nu dingt de hele wereld naar de gunst van Xi Jinping. De G20-top moet dat onderstrepen.

President Xi tijdens een ontmoeting met de Amerikaanse veiligheidsadviseur Susan Rice in Beijing, eind juli Foto How Hwee Younf/AFP

De keizerlijke onderwerpingsgroet hoeven de buitenlandse „barbaren” die vandaag en morgen aankomen in Hangzhou niet meer te brengen. Het antieke kowtowen – buigen tot het hoofd de grond raakt – voor degene die „alles onder de hemel” bestuurt, is een eeuw geleden al afgeschaft.

Maar Xi Jinping, de 63-jarige leider van China, heeft subtielere manieren om de twintig staatshoofden en premiers van ontwikkelde en ontwikkelingslanden – de Groep van Twintig (G20) – duidelijk te maken dat China weer in het centrum van de wereldorde staat. De betrekkelijk routineuze wereldtop die de G20 was geworden, moet nu voor alles de herwonnen macht en het zelfvertrouwen van Xi’s China uitstralen.

Foto How Hwee Young/AFP

Foto How Hwee Young/AFP

Regeringsleiders uit Centraal-Aziatische en Afrikaanse landen schuiven dit keer aan bij de G20. Dat onderstreept dat China in Afrika, waar het de grootste investeerder is, en in Azië de maestro is. Bijna alle CEO’s van Fortune-500-bedrijven, onder wie 70 Chinezen, zijn er ook.

Alleen al in de eerste helft van 2016 hebben Chinese bedrijven voor 108 miljard dollar buitenlandse high-tech-, nuts-, chemie-, verzekerings-, en hotelbedrijven opgekocht, naast voetbalclub Inter Milan en ruim honderd Franse wijn-chateaus. In heel 2015 was het 101 miljard.

Volgens het IMF is China inmiddels de grootste economie van de wereld als de koopkracht van de bevolking in eigen land als maatstaf genomen wordt. De komende tien jaar zal China de VS ook voorbijstreven in termen van binnenlands product. De ‘veroostering’ van de wereldeconomie (en -politiek) is in volle gang – de term is gemunt door de Britse commentator Gideon Rachman – en China speelt daarin een centrale rol. De keuze van Hangzhou voor de G20 is niet willekeurig: de oude keizerstad is een van de wereldcentra van de interneteconomie.

Grijnzende tijger

Van de westerse gasten kent Angela Merkel Xi het best. Sinds haar aantreden in 2005 heeft de bondskanselier elk jaar de Chinese partijtop bezocht of deze in Berlijn ontvangen. Voor de meeste presidenten en premiers – op Poetin na – is de slecht Engels sprekende Xi een raadsel. Als zij in kathedraalgrote ontvangstruimtes naar hem toe lopen – hij komt zelf nooit naar zijn gasten toe – zien ze „een grijnzende tijger”, zei historicus en Xi-criticus Zhang Lifan.

Xi werd in 2012 de zesde president en partijleider van post-revolutionair China. Met zijn gepommadeerde, inktzwarte haar en rijzige gestalte (1.83 meter) straalt hij autoriteit uit. Pas als de „barbaar”, zoals China iedereen die niet Han-Chinees is nog steeds ziet, vlakbij is, steekt hij zijn hand uit, waardoor zijn gast een ongemakkelijke draai naar links moet maken en even lijkt te stuntelen.

De fotografie van dat protocollaire moment suprême luistert nauw. Xi oogt in de staatspers altijd iets langer dan zijn gasten. Obama en Erdogan zijn weliswaar langer, maar dat verschil krijgen Chinezen nooit te zien. Buigt de hooggeplaatste bezoeker lichtjes, zoals de vertrekkende Amerikaanse president bij zijn eerste bezoek leek te doen, dan haalt dat beeld gegarandeerd het Chinese avondjournaal en de voorpagina van het Volksdagblad. Een buigende gast symboliseert het herstel van de normale wereldorde die in de vorige eeuwen door westerse imperialisten even werd onderbroken.

Platteland

Xi is de zoon van een pre-revolutionaire kameraad van Mao Zedong. Xi senior raakte als minister uit de gratie en werd zestien jaar verbannen naar het platteland. Junior groeide op in doodarme omstandigheden. Hij verloor een halfzus en zijn moeder werd, net als zijn vader, tijdens de Culturele Revolutie zwaar mishandeld door Rode Gardisten. Toch koos Xi als student chemie en marxistische filosofie voor de Communistische Partij, waar hij nu de verpersoonlijking van is.

Foto Iwasaki Minoru/Reuters

President Xi schudt handen met de Indonesische president Joko Widodo aan de vooravond van de G20-top. Foto Iwasaki Minoru/Reuters

Voor Xi is de Partij met 87 miljoen toegewijde leden de enige organisatie die in staat is het immense China te besturen. ‘Westerse’ democratische waarden wijst hij categorisch af, omdat zij volgens hem ongeschikt zijn om 1,34 miljard landgenoten voor chaos te behoeden. Op zijn Lenovo-computer volgt hij het nieuws uit de VS en Europa – verzorgd door honderden buitenlandse correspondenten van Xinhua en CCTV– en Donald Trump en het post-Brexit-debat bevestigen hem in zijn overtuigingen.

China, zei hij onlangs, kan alleen „vredig en harmonieus zijn als wij één doel hebben, één bevelsketen en één coördinerende autoriteit, één manier van denken en een grote dosis vastbeslotenheid en toewijding”.

Xi is zich, met vele landgenoten, bewust van de ironie van de geschiedenis. Leiders van landen die nog geen 150 jaar geleden hun opiumoorlogen voerden tegen China, het schitterende Zomerpaleis vernietigden en op grote schaal wreedheden tegen de bevolking begingen, dingen nu naar de gunst van het machtigste land van Azië. Dat alleen al is een bron van tevredenheid als hij bijvoorbeeld de debuterende Britse premier May, de Franse president Hollande en de Japanse premier Abe op zich af ziet komen lopen.

De Amerikaanse ambassadeur Gary Locke – een Chinese Amerikaan – zei onlangs na zijn vertrek uit Beijing tegen The New Yorker:

„Hij is het centrum van alles en dat moet bij iedere gelegenheid heel duidelijk gemaakt worden.”

Het concept van collectief leiderschap, dat na de dood van Mao en het einde van de Culturele Revolutie werd ingevoerd, is door Xi in de Gele Rivier gekieperd. Hij leidt alle politieke en militaire vertakkingen van de Partij, waardoor zijn macht over het leger en veiligheidsdiensten vrijwel absoluut is. Als voorzitter van de ‘Centrale Leidende Groep van de Verdieping van Allesomvattende Hervormingen’ is hij ook de CEO van de economie en het internet. Zelfs Poetin is daavan onder de indruk.

Grote vraag is wat Xi, wiens eerste termijn in 2017 afloopt, met zijn macht gaat doen. De tijd dat China in het buitenland een afwachtende rol speelde, oorlogen en confrontaties vermeed en zelden een diplomatiek initiatief nam is voorbij. China wil geen free rider meer zijn, niet langer profijtelijk ‘meeliften’ met het wereldgebeuren maar het bepalen.

Nog steeds schakelen Chinese diplomaten naar de hoogste versnelling als Tibet, Taiwan en de Zuid-Chinese Zee in het geding zijn, want daar staat de eenheid van het moederland op het spel. Maar ook op nieuwe mondiale terreinen, zoals het klimaatverdrag en de vrije wereldhandel is China zeer assertief geworden.

Ook op militair gebied laat het zijn tanden zien. In Djibouti is het begonnen met het „rijgen van een militaire parelketting” van Chinese buitenlandse bases. Het tempo van de Chinese opmars in het Zuid-Chinese Zee-gebied is zo hoog dat een militaire escalatie mogelijk is.

Op historische gronden ziet het China van Xi zich als de dominante natie en beschaving van Azië en na decennia van economische groei is het „wedergeboren Rijk van het Midden” krachtig genoeg geworden om deze rol te claimen. Daaruit vloeit voort dat het de leidende rol van de VS in Azië niet langer accepteert.

Hoewel China net als ieder ander Aziatisch land enorm heeft geprofiteerd van de ‘American Century’, is het tijd voor een nieuwe orde. „De door de VS geleide wereldorde is een pak dat ons niet meer past”, heeft Xi een keer gezegd tegen China’s oude vriend Henry Kissinger, in 1972 mede verantwoordelijk voor de toenadering.

Vooral in de Zuid-Chinese Zee beginnen de naden van het Amerikaanse pak te scheuren. Xi heeft zijn belofte, vorig jaar gedaan aan Obama, om de riffen en rotsen van de Paracel- en Spratly-eilanden niet te militariseren niet gehouden. Nog deze maand gaat China zelfs samen met Rusland grote marine-oefeningen houden in de wateren rond de Spratly’s, niet ver van de belangrijkste zeestraten van Azië.

Geo-economie

Toch zijn de wapens waarmee China in de media-luwte van de vluchtelingencrises, ISIS, Trump en Hillary de Amerikaanse orde aan het hervormen is vooral economisch van aard. Xi bedrijft geopolitiek met geo-economische drukmiddelen (en een dosis cyberspionage).

Meest recente voorbeelden: de oprichting van de Aziatische Infrastructuur Investeringsbank in Beijing, die over kapitalen gaat beschikken waar de Wereldbank niet aan kan tippen, en het Centraal- en Oost-Aziatische project ‘Een Riem, Een Weg’, de ‘nieuwe Zijderoutes’ van spoorwegen en pijpleidingen naar landen ten westen en ten zuiden van China.

Foto AP

De Chinese artiest Wu Xiaoli maakt voorafgaand aan de G20-top kleifiguurtjes van alle aanwezige wereldleiders. Foto AP

Het kan ook ruiger. Het land dat protesteert of op andere wijze Chinese belangen dwarsboomt, moet rekening houden met tegenmaatregelen. Zo wordt Noorwegen geboycot sinds 2009, toen de Nobelprijs voor de Vrede naar dissident ging.

Zuid-Korea loopt een risico als de komst van een Amerikaanse luchtverdedigingssysteem van geavanceerde radars en raketten niet wordt geannuleerd. THAAD – ‘Terminal High Altitude Area Defence System’ – is een scherm tegen Noord-Koreaanse raketten, maar stelt de VS ook in staat diep in China „te kijken”. Zet Zuid-Korea dit plan door, dan wachten Chinese sancties. Zoals ook het Verenigd Koninkrijk op straf moet rekenen als premier Theresa May de door China gefinancierde bouw van de grote kerncentrale Hinkley Point C afblaast, zoals ze eerder heeft gesuggereerd.

Achter Xi’s buitenlandspolitieke machismo gaat binnenlandse onzekerheid schuil. Sommige Chinese analisten, zoals Minxin Pei van het Brookings Instituut, denken zelfs dat de partijtop de weg kwijt is. Lang werd gedacht dat Xi na het consolideren van zijn macht in een partij die bekend staat om de eindeloze intriges en interne afrekeningen, zou beginnen met economische en mogelijk ook politieke hervormingen. Hij zou al die macht nodig hebben om het verzet in eigen gelederen te breken.

Heilige graal

Maar inmiddels zijn in naam van stabiliteit, de heilige graal van de Chinese politiek, de plannen om de rechtsstaat verder te hervormen („macht moet gekooid worden”, zei Xi eens) de vrieskist in. Het is ook een teken van onzekerheid dat er sinds de Arabische opstanden harder dan ooit wordt opgetreden tegen advocaten, journalisten en dissidenten. Er is angst voor een herhaling van het Sovjet-Unie-debacle dat door Xi grondig is bestudeerd.

Het staat vast dat er in de hoogste echelons heftig wordt gediscussieerd over tempo en aard van de hervormingen om van lage-lonen-land China een moderne, innovatieve economie te maken. De twee scholen, die van president Xi en die van premier Li Keqiang, kregen in mei van dit jaar ruimte op de voorpagina van het Volksdagblad, een hoogst opmerkelijke vorm van openheid. Alles wijst erop dat Xi deze strijd voorlopig heeft gewonnen.

Foto Minoru Iwasaki/AP

President Xi ontving ook Bounnhang Vorachith, de president van Laos, aan de vooravond van de G20-top. Foto Minoru Iwasaki/AP

Van de meeste van de 350 maatregelen die in 2013 werden aangekondigd om de economie verder te liberaliseren en staatsbedrijven te privatiseren, is niets meer vernomen. „Privatiseren van staatsbedrijven staat gelijk met amputeren van de armen en benen van de Partij”, aldus een anoniem commentaar in het Volksdagblad, waarin de hand wordt vermoed van Xi zelf. Staatsbedrijven verschaffen niet werk aan miljoenen, maar vormen ook de geheime inkomstenbronnen van de Partij. Op deze kurk drijven het ‘staatskapitalisme’ en de Partij.

Onder zijn talrijke hoge gasten in Hangzhou bevinden zich ook enkele Europeanen, die niet onder de indruk zijn van de welkomstceremonie en twijfelen aan de werkelijke kracht van het Chinese politieke systeem. En zij zullen ook niet meteen alle Chinese kritiek op opkomend westers protectionisme nederig aanhoren. „Probeer maar eens in China een bank, een chip-maker, een internetbedrijf of een voetbalclub op te kopen”, zei een Europese ambassadeur in Beijing onlangs. „Dat lukt je nooit, al drink je nog zoveel maotai [sterke rijstbrandewijn, red] en ben je nog zo goed in guanxi [de kunst van relatievorming].” Om er poëtisch aan toe te voegen:

„Wie het hart van de toekomst wil vormen, moet zelf het voorbeeld geven.”