Weer aan het werk na de Brexit

Europese Unie

Na een ongebruikelijk crisisvrije zomer gaat ‘Europa’ weer draaien. Welke dossiers liggen te wachten?

Beeld Hajo

Wat was het in augustus toch heerlijk stil over de Europese Unie. Voor het eerst in jaren. Zomer 2014: oorlog in Oekraïne. Zomer 2015: escalerende vluchtelingencrisis. Deze zomer? Geen existentiële drama’s of knallende ruzies – geen nieuwe althans. Brussel kon de pauzeknop indrukken en even bijkomen.

Dat was ook wel nodig, want na het desastreus verlopen Brexit-referendum in juni waren de EU-instellingen in de Belgische hoofdstad murw gebeukt. Europa stond al onder hoogspanning – vluchtelingencrisis, terrorisme, Griekse geldcrisis – maar door het Britse besluit om op te stappen, staat het nu ook, voor het eerst, in z’n achteruit. Het begin van het einde?

Niet wat de Europese Commissie betreft. Die opende het nieuwe politieke jaar deze week met vuurwerk: liefst 13 miljard euro belasting moet Apple met terugwerkende kracht betalen. Dat had (uiteraard) niks met politiek of emoties te maken en alles met grondig onderzoek. Maar stiekem werd hier ook een signaal afgegeven: we zijn nog niet uitgeteld!

Nu zal moeten blijken hoe snel Europa van de door Brexit veroorzaakte schok kan herstellen, om te beginnen op 16 september, wanneer EU-regeringsleiders voor het eerst bijeenkomen zonder hun Britse collega, in het Slowaakse Bratislava. Twee dagen eerder, in Straatsburg, houdt Commissie-voorzitter Juncker zijn jaarlijkse toespraak over de staat van de Unie. Wat staat Europa de komende tijd te wachten?

Lees ook de analyse van de financiële markten: Welkom terug bij de freakshow

1. Vluchtelingencrisis 2.0

Na de in juni gesloten Turkije-deal leek de route via Griekenland zo goed als afgesloten, maar intussen is het dringen op de Libië-route. Deze week werden liefst 13.000 vluchtelingen opgepikt in de Middellandse Zee. Ook de overeenkomst met Turkije loopt niet als verwacht. Het plan om vluchtelingen die illegaal Griekenland binnenkomen terug te sturen naar Turkije, bij wijze van afschrikking, stuit op bureaucratische en juridische hordes en ook de mislukte staatsgreep heeft de zaken er niet eenvoudiger op gemaakt.

De Griekse eilanden worden langzaamaan gevangenissen. En het door EU-landen beloofde grote gebaar, om Turkije te ontlasten en dáár rechtstreeks vluchtelingen op te nemen, blijft pijnlijk uit. De verleiding om illegaal over te steken naar Griekenland is daardoor nog steeds groot. Zeggen dat Europa de regie over de crisis heeft herwonnen, zoals veel politici doen, is voorbarig. Het Europese vluchtelingenbeleid draait in wezen nog steeds om afwachten en hopen dat er niets ergs gebeurt. Commissie-voorstellen voor een actiever asielbeleid roepen vooralsnog weinig enthousiasme op.

2. Kiezen, kiezen, kiezen

Het is de bekende klaagzang: Europa heeft een ‘democratisch tekort’. Maar op dit moment lijkt eerder sprake van een democratisch overschot, met een hele trits verkiezingen en referenda in Oostenrijk, Hongarije, Italië, de Verenigde Staten, Frankrijk, Duitsland en Nederland in aantocht. Vaak gaan die over Europa of zit Europa erbij in de weg. De EU krijgt het kortom zwaar. De Franse president Hollande gaf deze week een voorproefje, door te suggereren dat de onderhandelingen met de VS over vrijhandelsverdrag TTIP weinig zin meer hebben.

Europa heeft een ‘democratisch tekort’. Maar op dit moment lijkt eerder sprake van een democratisch overschot.

En dat terwijl EU-leiders, inclusief de Franse, zich voor de zomer nog unaniem vóór voortzetting uitspraken. Op nadrukkelijk verzoek van Commissie-voorzitter Juncker overigens, die eventueel gedraai van EU-leiders wilde voorkomen. Keep on dreaming.

Intussen moeten de Oostenrijkers op 2 oktober opnieuw stemmen, na de ongeldig verklaarde presidentsverkiezingen eerder dit jaar. Toen won extreem-rechts net niet. Nu net wel? De Hongaren houden diezelfde dag een omstreden referendum over (het weigeren van) vluchtelingen, dat de kloof tussen Oost- en West-Europa alleen maar dreigt te verdiepen.

3. Italiaans roulette

Het spannendste referendum vindt plaats in Italië, in november, over constitutionele hervormingen die premier Renzi nodig zegt te hebben om zijn land te moderniseren. Hij heeft er zelfs zijn politieke lot aan verbonden, een uiterst risicovolle strategie – vraag maar aan David Cameron – die in één van de grondleggers van de EU populisten aan de macht zou kunnen brengen. De Vijfsterrenbeweging van Beppe Grillo, die de Italianen in – opnieuw – een referendum wil laten stemmen over uittreding uit de eurozone, staat al in de startblokken. Sommige analisten zijn bezorgder over dit vooruitzicht dan over een Brexit en somberen over het einde van de euro.

Renzi kan natuurlijk ook winnen, maar hij voert campagne in een vijandige context. Italiaanse banken gaan gebukt onder ‘slechte leningen’ en volgens nieuwe, na de eurocrisis ingevoerde Europese regels mag de Italiaanse regering niet (meteen) bijspringen met publieke middelen. De Italiaanse economie stagneert. En de vluchtelingenstroom richting Italië groeit.

4. Leven zonder Britten

Hoewel Brexit het pleit heeft gewonnen, is het nog steeds wachten op een formeel verzoek vanuit Londen om het Britse EU-lidmaatschap ook echt te beëindigen. Europees ‘president’ Donald Tusk herhaalde donderdag namens de regeringsleiders dat de onderhandelingen over de scheiding zonder zo’n notificatie niet kunnen beginnen, en dat er op de aanstaande top in Bratislava dan ook niet over gesproken zal worden. De onzekerheid over Brexit dreigt zich kortom maanden voort te slepen, en ook dat is voor Europa geen goed nieuws.

Waar gaan de leiders het wel over hebben op 16 september in Bratislava? Wat Tusk betreft over het „herbouwen van een gevoel van politieke eenheid”. Hij ziet drie manieren: betere bewaking van de Europese buitengrenzen, meer samenwerking bij de aanpak van terrorisme en herstel van vertrouwen bij Europese burgers. „De EU moet hen dienen, hun veiligheid garanderen en emoties delen”, aldus de Pool. „Vandaag de dag lijken de Europese elites te vaak losgezongen van de werkelijkheid.”