‘Het is alsof we in een parallel universum leven’

Interview George Papaconstantinou, Griekse oud-minister van Financiën, werd veroordeeld voor zijn rol in de aanpak van de financiële crisis in zijn land. „Wie de waarheid probeerde te vertellen, werd kapot gemaakt.”

Foto Nikos Pilos

George Papaconstantinou, minister van Financiën aan het begin van de financiële crisis in Griekenland, is in eigen land volledig door de mangel gehaald. Jarenlang hing hem een levenslange gevangenisstraf boven het hoofd, voor zijn hoofdrol in de onderhandelingen over de megaleningen aan Griekenland en de verregaande bezuinigingen.

Zwaar voor hem en zijn gezin. Het kostte hem bovendien zijn politieke loopbaan. De sociaal-democratische partij Pasok liet hem vallen als een baksteen toen hij ervan werd beschuldigd rijke Grieken met bankrekeningen in Zwitserland uit de wind te hebben gehouden. Een speciale rechtbank kwam bijeen om de politicus te vervolgen voor ambtsmisbruik.

Papaconstantinou is van die aanklacht vrijgesproken, maar door acht van de dertien rechters wel veroordeeld tot een jaar celstraf wegens valsheid in geschrifte. Hoger beroep is niet mogelijk. „Het was politiek niet haalbaar om me helemaal vrij te spreken”, zegt hij. „Daar blijf ik gefrustreerd over.”

„Het komt sommige politici erg goed uit als de mythe blijft voorleven”, zegt hij ook. Die ‘mythe’ is dat Griekenland er in 2009 veel minder slecht voorstond dan uit de cijfers bleek. Politici als Papaconstantinou zouden erop uit zijn geweest het IMF in huis te halen om draconische bezuinigingen te kunnen doorvoeren en intussen de rijken te ontzien.

Die theorie blijft hardnekkig rondzingen onder de huidige regering van premier Alexis Tsipras, die werd gekozen op de belofte een streep te halen door alle afspraken die onder meer Papaconstantinou maakte. Na een zomer waarin een meerderheid van de Grieken ‘nee’ stemde tegen nieuwe leningen en bezuinigingen, zette diezelfde premier toch zijn handtekening onder een nieuw steunpakket met bijbehorende voorwaarden.

Papaconstantinou probeert sinds de uitspraak afgelopen voorjaar in Athene zijn leven opnieuw vorm te geven. Hij doet dat samen met zijn Nederlandse vrouw Jacoline Vinke, die een website runt over kleine Griekse hotels en boekingen doet voor een Canadees bedrijf. Deze zomer kwam zijn boek Game over uit, waarin hij de Griekse crisis op basis van zijn eigen notities beschrijft en analyseert.

Het is een verslag van een tijd waarin Europese bestuurders van de ene naar de andere top leefden en speculanten de euro geselden. Papaconstantinou beschrijft onder meer hoe het eerste verkennende overleg met IMF-topman Dominique Strauss-Kahn begin 2010 noodgedwongen in Davos in een keuken plaatsvond om geen geruchten te voeden.

Besluitvorming binnen de EU is een stuk minder rationeel en doordacht dan mensen misschien denken, zegt hij. „In veel gevallen wordt om twee uur ’s nachts nog besloten en kan het nog beide kanten op. Persoonlijkheden, ruzies, verkiezingen, onderlinge chemie spelen een grote rol. Het is verontrustend en fascinerend tegelijk.” En: „Ik had de pech, maar tegelijk het voorrecht om me met de ergste crisis sinds de Tweede Wereldoorlog bezig te houden. Het was historisch.”

Is het inmiddels voorbij? Hoe staat Griekenland er nu voor?

„We zitten in een diepe recessie. Hopelijk gaat de economie in de loop van volgen jaar weer groeien. Maar die groei zal traag zijn. En dat komt hoofdzakelijk door de politieke onzekerheid. Als een kwart van je economie is verdwenen, is er niet genoeg binnenlands kapitaal om haar weer aan de praat te krijgen. Je hebt buitenlandse investeerders nodig. En die wachten af. Ze hebben nog geen vertrouwen in de hervormingen hier.”

Het boek eindigt met: ‘I want my country to win’. Hoe moet ik dat lezen?

„Het land is nog steeds in ontkenning. Wij die geloofden dat mensen zich zouden realiseren wat er mis was en ons zouden steunen in onze pogingen dat te repareren, hebben de strijd verloren. We hebben een strategische nederlaag geleden. Populisme heeft het gewonnen van gezond verstand en realisme. Wie de waarheid probeerde te vertellen, werd kapot gemaakt. Op de korte termijn ben ik daardoor pessimistisch.”

Het recente besluit vervolging door te zetten van het voormalige hoofd van het Griekse bureau voor de statistiek Elstat, de Griekse Amerikaan Andreas Georgiou, is exemplarisch, zegt Papaconstantinou. Georgiou wordt ervan verdacht het begrotingstekort voor 2009 te hoog te hebben voorgesteld, om zo de EU en het IMF gelegenheid te geven meer bezuinigingen af te dwingen. „Voor mij is dit geen verhaal over het verleden. Als we het onderling niet eens kunnen worden over wat er mis is gegaan, komen we er nooit uit. Je moet het over de basis eens zijn. Die is of: besef, begrip en wil om te veranderen. Of: mythes, samenzweringen en populisme.”

„We leven nu met die mythes. Het politieke midden is verpulverd en een hele generatie politici verdwaald. Populisten hebben vat gekregen op de verbeelding van mensen. We hebben dus gefaald als politici. Dat is natuurlijk een veel breder Europees probleem. Ik vrees dat we de kanarie in de mijnschacht zijn”.

Welke les kunnen politici in andere Europese landen uit jullie ervaring trekken?

„Je moet rationalisme zien te verbinden met een gevoel van sociale rechtvaardigheid en emotionele aantrekkingskracht. Je moet mensen ook emotioneel bereiken. We geven vaak meer om het maken van de juiste beleidsmatige keuzen dan om ze goed uit te leggen en mensen te overtuigen. Ik ben een ex-politicus. Ik doe niet meer mee in het spel. Ik heb in een paar jaar meegemaakt waar andere politici decennia over doen. Dat was een zeer traumatiserende periode. Op een gegeven moment moet je een keuze maken. Ik heb er een streep onder gezet”.

Dient het boek als afsluiting van een fase?

„Het boek is zeker een persoonlijke afsluiting. Ik had ook het gevoel dat ik aan mensen om me heen en mensen die in ons bleven geloven moest uitleggen wat we hebben gedaan en waarom. Hopelijk is dat gelukt. Het is ook persoonlijk, omdat het over mijn eigen juridische problemen gaat. En ik probeer een aantal dingen te zeggen die relevant zijn en die de crisis overstijgen. Je kunt beleid maken zonder actief te zijn in de politiek.”

Wat doet u nu?

„Ik adviseer. Vooral buitenlandse organisaties, bedrijven en investeerders die geïnteresseerd zijn in Griekenland. En ik geef lezingen over mijn ervaringen. Hopelijk ga ik ook lesgeven.”

Raadt u investeerders aan om nu in Griekenland te investeren?

„Het is moeilijk om nu heel overtuigend te beredeneren waarom je een langetermijninvestering in Griekenland zou moeten doen. Ik kan op specifieke individuele kansen wijzen.”

Oorzaak voor die aarzeling is „eerder politiek dan economisch”, zegt Papaconstinou. Hij komt terug op de zaak tegen het Elstat-hoofd, die grote gelijkenissen vertoont met de manier waarop hij zelf is vervolgd. „Het maakt me razend en het is vernederend voor het land. Het is alsof we in een parallel universum leven.”

„Het is duidelijk dat Andreas Georgiou gewoon de regels van Eurostat heeft toegepast. Jarenlang plaatste Eurostat voetnoten bij Griekse statistieken. Vanaf november 2010 – nadat Georgiou was aangesteld – begint een periode waarin Eurostat de statistieken voor gezond verklaart. En dan gaan wij als land zeggen: ‘Nou nee, juist in deze periode kloppen de statistieken niet’. Serieus!”

„Gebaseerd op deze statistieken zijn begrotingen gemaakt. Als de regering niet in deze getallen gelooft moeten ze dat openlijk zeggen. Dan kan de EU besluiten of ze Griekenland blijven steunen, want dat doen ze gebaseerd op deze aantallen. Het is dom hier politieke spelletjes mee te spelen. Ze brengen het hele steunprogramma in gevaar.”

Twee dagen na het interview begint de regering te draaien. De staatssecretaris van Financiën zegt in het parlement ‘het volste vertrouwen’ te hebben in de onafhankelijkheid en de statistieken van Elstat. Hij beperkt zich echter tot de statistieken van 2015 en later. De onenigheid over 2009 blijft.

Is er al genoeg afstand om de Griekse crisis goed te kunnen evalueren? Het land zit er nog zo middenin.

„Je kent de verschillende stadia van rouw? Grieken zitten denk ik nu in de fase van het erbij neerleggen. Mijn boek zou in 2013 heel anders ontvangen zijn dan nu het geval is. Inmiddels hebben we ervaren wat de zogenaamde alternatieven zijn. 2015 was verschrikkelijk. Veel illusies zijn vernietigd. Niet genoeg om te kunnen zeggen: ‘Je had gelijk’. Maar wel genoeg om nu te kunnen luisteren naar mijn verhaal.”

„Er zijn twee groepen in de samenleving. Een grote groep die cynisch is geworden en de verkeerde mensen de schuld geeft. En een groep, vaak jonger, die begrijpen dat het systeem kapot was. Mensen die proberen zelf een onderneming op te zetten. Mijn hoop is dat dit de kritische massa wordt die het nieuwe Griekenland gaan bouwen.”

U bent een getallenman. Dit is een hele kleine groep in een vergrijzend land, die bovendien deels uitwijkt naar het buitenland.

„Samenlevingen worden door dynamische minderheden in beweging gebracht. Niet iedereen is weg.”

Jullie zonen studeren in Nederland. Denkt u dat ze terugkomen?

„Ze hebben een dubbele nationaliteit, dus ze zijn geen typisch voorbeeld. Ik wil graag dat ze zich moeiteloos kunnen vestigen in en bewegen door een Europa waar ze trots op zijn. Waar Griekenland deel van is en waar ze ook een toekomst voor zichzelf zien. Op dit moment is dat vooruitzicht nog ver weg”.