Boeken

Deze taalkundige blogde dagelijks over het A.F.Th.-feuilleton. Hier blikt hij terug

Taalkundige Marc van Oostendorp blogde deze zomer dagelijks over het feuilleton van A.F.Th. van der Heijden. Voor NRC zet hij zijn bevindingen op een rij.

Op het strand van Scheveningen onderhield president Tsaar zijn interviewer Natan over de eeuwigheidswaarde van oorlog. ANP LEX VAN LIESHOUT

1. Zomerschrijver

Het is vast geen toeval dat President Tsaar op Obama Beach in de zomer verscheen. Het is een seizoen dat bij A.F.Th. van der Heijden past. Een van de mythes waaruit hij zijn schrijverschap heeft opgetrokken is dat hij in de zomer van 1976 als jonge, bijna gesjeesde student bij zijn ouders introk om daar zijn nooit uitgegeven ‘oerboek’ Bejaardentehuis op het dak van de wereld op een lange rol papier te tikken. Dat moet een warme, optimistische zomer zijn geweest.

2. Plakkerigheid

Vrijwel al Van der Heijdens boeken spelen zich af in de zomer. Dat geldt in ieder geval voor President Tsaar, waarin de nasleep van de aanslag op de MH17 in het hete Oekraïne centraal staat. Het jaargetij past ook goed bij Van der Heijdens personages, die vaak een beetje klam zijn van het zweet. Voor de lezers van het feuilleton zal de zomer van 2016 altijd geassocieerd zijn met de bijbehorende plakkerige kijk op de wereldgeschiedenis. Het was een zomer vol aanslagen en moordpartijen – die uit 2016 weerspiegelden moeiteloos de gebeurtenissen die Van der Heijden beschrijft. Het werd, met dank aan de schrijver, een warme, pessimistische zomer.

3. Tonio als James Bond

In die zomer wekte Van de Heijden zijn in 2010 bij een ongeluk omgekomen zoon Tonio, opnieuw tot leven. Tonio kreeg voor de gelegenheid de naam van zijn in 2014 overleden grootvader, Natan. Van der Heijden maakte een superheld van hem, een soort James Bond die vloeiend zijn talen spreekt, iedere vrouw moeiteloos het bed in krijgt en ondertussen briljant speurwerk verricht.

4. Oedipus-complex

Nu is het Oedipus-complex een rode draad in Van der Heijdens werk. Zijn nog onvoltooide cyclus Homo duplex moet er zelfs een moderne herschrijving van worden. Ook Natan wordt herhaaldelijk expliciet aan Oedipus gelinkt. Dat krijgt een aantal duizelingwekkend verdrietige draaien als je beseft dat hier een schrijver aan het woord is die zijn zoon tot leven wil brengen, inclusief het verlangen van die zoon om zijn vader te vermoorden. Dat die zoon de naam heeft van de vader van zijn moeder. En dat hij uiteindelijk beide ouders verliest, en zijn grootvader.

5. Mislukt

In sommige opzichten is President Tsaar op Obama Beach mislukt. De schrijver wil te veel: zijn zoon terughalen, maar ook commentaar geven op de wereldpolitiek, de liefde voor zijn vrouw beschrijven, en verwijzen naar Gogol, Tolstoj en andere grote Russische literatuur. In het dikke boek dat Van der Heijden ooit over dit verhaal zegt te willen schrijven, komt het allemaal mogelijk samen. Dit korte feuilleton bezweek er soms onder.

6. Experiment

Maar wat dan nog? In zijn essay Kruis en kraai. De romankunst na James Joyce (2008) beschreef Van der Heijden onder meer hoe hij schrijven wil. Zo wild experimenteel als Ulysses of Finnegans Wake wil hij het niet; hij wil ook gelezen worden. Maar wel wil hij binnen de grenzen van de toegankelijkheid blijven experimenteren. Zulke ambities maken, samen met de enorme werkkracht waarmee Van der Heijden ze probeert waar te maken, al zijn werk in ieder geval de moeite waard om een zomer lang over na te denken. Als het mislukt, is dat niet uit laffe flauwte, maar omdat de schrijver zich overreikt. Zoals ook het zomerboek uit 1976 de wereld wilde vangen en daarom knapte.

Dat lijkt de beste manier om President Tsaar te lezen: als een zomerboek van een schrijver die vanuit de diepten of, wie weet, vanaf het bejaardentehuis op het dak van de wereld, probeert er toch nog een verhaal van te maken. Ook als dat eigenlijk onmogelijk is. Voor de lezers is de zomer van 2016 minstens deels gekleurd door de woede, de bitterheid en de treurnis van Van der Heijdens proza.