Wat voor de held eerst het slechtst denkbare nieuws lijkt, een vuurspuwende draak, blijkt aan het slot van het epos het beste dat hem ooit is overkomen – is het niet door de overwinning, dan door de loutering.

En ik? Mijn ouders bleven dood, en werden alleen maar doder naarmate de plas tijd tussen toen en nu groter werd en meegroeide met mijn verdriet en gemis. Door mijn inzet was de wereld niet wezenlijk veranderd. Degene die je het ’t minst gunde, ging er met de trofee vandoor. ‘De brutalen hebben de halve wereld.’ Nee, dat lijkt nog te veel op een eerlijke verdeling: alsof de gematigden over de andere helft konden beschikken. De wereld is in z’n geheel van de brutalen, nee, van de bruten.

President Tsaar en de zijnen waren door de jaren heen blijven volhouden dat een Oekraïens gevechtsvliegtuig de MX17 had neergehaald. Russisch onderzoek leidde naar piloot Kosinski, die uiteindelijk voor het Strafhof een volledige bekentenis aflegde. Iedereen voelde dat er aan die verklaring iets niet klopte (of hooguit wel klopte, maar dan als een rijpe zweer), terwijl niemand er de vinger op wist te leggen. De vliegenier had bij zijn zelfmoord geen afscheidsbrief achtergelaten waaruit misschien een afwijkende toedracht af te leiden was geweest.

De ex-president eiste het uitgeloofde tipgeld op. Hij baseerde zich op de statuten van het Duitse recherchebureau Rikscha: wie het doorslaggevende bewijs leverde bij de oplossing van de toedracht rond de MX17 op 17 juli 2014 kon rekenen op uitkering van de somma van dertig miljoen dollar, zijnde omgerekend drieëntwintig miljoen euro. Rikscha verzette zich tegen de eis, ongetwijfeld onder druk van de oligarch, die met de uitloving van het bedrag nou juist president Tsaar en het Kremlin een hak had willen zetten. Het recherchebureau kwam met het argument dat de door de voormalige president aangedragen oplossing, ondanks de bekentenis, niet voor de volle honderd procent kon worden bevestigd, aangezien de belangrijkste getuige (de piloot zelf) niet meer leefde. Het Kremlin spande in Duitsland een civiele rechtszaak tegen Rikscha aan. De oligarch werd ook opgeroepen, maar wenste geen partij te zijn. Juristen bogen zich over de voorlopige uitkomsten van het proces rond de MX17, en kwamen met een kleine meerderheid tot de slotsom dat de ex-president recht had op de beloning. De rechter wees het geld toe. Rikscha ging niet in beroep.

Westerse kranten becijferden dat het privévermogen van de Tsaar vele miljarden beliep, en dat hij dat schijntje aan dollars dus helemaal niet nodig had. Nee, maar waar hij naar hunkerde, was onbetaalbaar: genoegdoening. Hij hield van koude gerechten. Door de ramp op te lossen en de premie te innen had hij de man die hem ten val wilde brengen op zijn beurt vernederd. Het was een beginnetje. Omdat de Tsaar nog rijkelijk gebruik kon maken van de geheime dienst, en bovendien als oudgediende zelf de weg wist, had hij de identiteit van de waarheidlievende oligarch snel weten te achterhalen: de bij het Kremlin in ongenade gevallen Boris Repin. wat de man nog aan privé- en bedrijfskapitaal restte, werd hem door de rechter en de belastingdienst afhandig gemaakt, met de zegen van de aartsbisschop en de meerderheid van het Russische volk. Wegens zijn pogingen om via een Duits recherche- en incassobureau het gezag in Rusland te ondermijnen, werd Repin van landverraad en in hoger beroep ook nog eens van hoogverraad beschuldigd. Hij had ruimschoots samengewerkt met ‘buitenlandse agenten’, te veel om simpelweg van een vijfde colonne te spreken. De belastingdienst rekende het openbaar ministerie voor dat de destijds uitgeloofde beloning in feite de Russische federatie toekwam: hoe eerloos dat de oligarch zijn toenmalige president in de val had proberen te lokken met een uit de staatskas geroofd bedrag.

Boris Repin werd voor dertig jaar naar een gevangenis diep in Siberië gestuurd. Hij zat zijn straf maar voor een klein deel uit. Door de bewakers werd hij, als land- en hoogverrader, dermate zwart gemaakt dat bijna alle gedetineerden zich tegen hem keerden. Er waren best kritiekpuntjes op de ex-president te bedenken, maar hij had het heilige Rusland in moeilijke tijden bijeengehouden, en verdiende het niet om voor de internationale gemeenschap alsnog in zijn hemd te worden gezet. Op een ochtend vonden ze Repin hangend in de vrieskou aan een boom bij de werkplaats, al helemaal stijf. Het enige dat nog kreunde, was het bevroren henneptouw, waaraan het lichaam langzaam om z’n as draaide. Een bewaker wees op de gelige kam van ijspegels die uit het kruis van zijn broek groeide. Als de man zich verhangen had, waarom was de sneeuw beneden zijn voeten dan vergeven van bijna zwart bloed?

‘Dat krijg je ervan als je in een strop een ziel vol pek uitwringt.’

SLOT

Op maandag 12 september vindt in het Compagnietheater in Amsterdam een avond met A.F.Th. van der Heijden plaats. Bezoekers (€ 25,– voor abonnees, anderen € 27,50) krijgen een van de 500 (gesigneerde) exemplaren van de boekuitgave van President Tsaar op Obama Beach. Zie nrc.nl/afth en www.compagnietheater.nl/kaartverkoop.html. Taalkundige Marc van Oostendorp blogde zestig dagen over het feuilleton. Op pagina 6 staan zijn bevindingen.