Dit kunnen we verwachten van het nieuwe tv-seizoen

Nieuw tv-seizoen De zomer is voorbij, de tv-zenders beginnen aan hun nieuwe seizoen. Wat valt op aan de programmering? Veel van hetzelfde, want succes wordt altijd gekopieerd.

Illustratie: Kazuma Eekman

De programmering van het nieuwe tv-seizoen is bekend. Elke zender wil zich onderscheiden. Maar tv-wetten blijken dwingend, in de programmering zijn overeenkomsten genoeg.

In augustus presenteerden de publieke omroep, SBS en RTL hun plannen. Wat valt dit jaar op? En waarom zien we die programma’s juist nu op tv?

1. Koken en bakken

Ook zonder presentatrice Martine Bijl, die vorig jaar door een hersenbloeding getroffen werd, komt Heel Holland Bakt dit seizoen terug bij Omroep Max. Het programma dat draait om taarten en de mensen die ze bakken, is tenslotte hét kijkcijferkanon van de omroep. Omdat de publieke omroep volgens de nieuwe Mediawet alleen amusement mag maken als het nut heeft (een educatieve functie bijvoorbeeld, of moeilijk bereikbare kijkers trekt), vindt de kijker recepten op de website. En wordt er, onder leiding van Bijls vervanger André van Duin, heel wat over kooktechnieken gepraat.

Behalve bij Max wordt er ook bij de commerciëlen gekookt en gebakken. Voor RTL bedacht dezelfde producent (Blue Circle) dit najaar een glamourversie van Heel Holland Bakt: Ja, Ik Wil… Een Taart! Een programma waarin duo’s een wedstrijd doen in bruidstaarten bakken. Net5 komt met Kitchen Impossible, waarin mensen met een lichamelijke of geestelijke beperking kookles krijgen van kok Robert Kranenborg.

Bakprogramma’s leveren gegarandeerd hoge kijkcijfers op. Maar om nog een andere reden zijn die programma’s niet verrassend: je kunt er vrij eenvoudig sponsordeals aan hangen.

Neem Over smaak valt niet te twisten, een nieuw programma op SBS, waarin kookclubs het tegen elkaar opnemen. Dat programma wordt gesponsord door HelloFresh, een bedrijf dat maaltijdboxen verkoopt. Werd er een aantal jaar geleden nog veel aan gedaan om sponsoring te verhullen (sluikreclame), inmiddels zijn kijkers daar zo aan gewend dat ‘Maartje’ (Maartje Frederiks), oprichter en gezicht van HelloFresh, gewoon plaatsneemt in de jury. De ‘markt’, waar de teams hun ingrediënten mogen kiezen heet ‘Fresh Market by HelloFresh’ en het winnende gerecht zit een week later in de maaltijdbox van de consument.

2. Rip-offs

In 2006 was het nog schokkend. BNN kwam met een serie over jongeren die doodgaan. Inmiddels heeft iedere omroep zijn eigen Over mijn Lijk. RTL kwam vorig jaar met de variant: Zolang ik leef en maakt dit jaar De Reis Van Je Leven, waarin ongeneeslijk zieke mensen op reis gaan met Johnny de Mol. SBS heeft Mijn laatste keer, waarin mensen die terminaal ziek zijn, worden gevolgd terwijl ze hun laatste Moederdag vieren, of hun laatste Kerst.

Er wordt méér gekopieerd. RTL heeft een zangwedstrijd (The Voice of Holland), SBS ook (The Next Boy/Girl Band). RTL heeft een realityprogramma over Hagenezen (Oh Oh Daar Gaan We Weer), SBS ook (Oh Oh Besitas). En de publieke omroep en RTL komen beide met programma’s waarin presentatoren rondom de verkiezingen op zoek gaan naar ‘het echte Amerika’ of de ‘echte Amerikaan’.

Hoe kan dat?

Formats zijn lastig te beschermen. Het is eenvoudig om een succesvol televisieformat te kopiëren. Ideeën zijn in het Nederlandse recht namelijk niet beschermd. Alleen de uitwerking van een idee valt onder het auteursrecht.

Hoewel er met regelmaat over geprocedeerd wordt, kan media-advocaat Jens van den Brink (van advocatenkantoor Kennedy Van der Laan) zich uit de afgelopen vijftien jaar maar één succesvol voorbeeld herinneren. Sport aan Tafel werd geproduceerd door Endemol, en vervolgens in vrijwel identieke vorm door RTL gemaakt. In 2001 bepaalde de rechter dat het om een kopie van ‘unieke elementen’ ging: RTL moest met het programma stoppen.

Die unieke elementen, daar draait het om. De rechter stelt in geval van een vermeende plagiaatzaak een lijst van, zeg tien tot vijfentwintig unieke elementen op, die bepalend zijn voor het programma. De belichting, het decor, draaiende stoelen voor de jury, de stip waarop kandidaten auditie doen. Alleen wie een ‘substantieel’ deel daarvan kopieert, en een programma maakt met dezelfde ‘totaalindruk’, loopt gevaar een rechtszaak te verliezen. Dat is dus waar de speelruimte zit. Jens van den Brink: „Met alleen draaiende stoelen is een programma nog geen plagiaat.”

Als kopiëren zo eenvoudig is, waarom worden er dan toch zoveel formats verkocht? Omdat een producent behalve unieke elementen, ook naamsbekendheid verkoopt, en bijvoorbeeld adviseurs en een socialmediastrategie.

3. Persoonlijke Journalistiek

Als Eva Jinek aankomt bij het huis waar zij is geboren, in Tulsa (in de staat Oklahoma) kan ze zich niet inhouden. De tranen lopen over haar wangen. In de eerste aflevering van De Verenigde Staten van Eva gebeurt dat zelfs twee keer. En het best bekeken fragment (ruim een miljoen) op de Facebookpagina van RTL Late Night was afgelopen jaar dat van een huilende Humberto Tan.

De journalist of presentator als objectieve, gezichtsloze verslaggever – die is al lang verleden tijd. Zelfs bij het NOS Journaal. Was het tot een paar jaar geleden uitgesloten dat de nieuwslezer, een keurig doorgeefluik, meedeed aan een spelprogramma als Wie Is De Mol?, inmiddels is het zelfs opdracht dat de nieuwslezer een publiek opbouwt. Persoonlijkheden trekken publiek. Zeker als ze zich kwetsbaar opstellen.

Dit seizoen gaan verschillende makers op zoek naar antwoorden op hun eigen levensvragen en dilemma’s – en meestal ook draagt het programma dan hun naam. Behalve de Amerika-serie van Eva Jinek is er de zoektocht van Floortje Dessing naar wat er over is van het Syrië dat zij jaren geleden bezocht (Floortje terug naar Syrië). Marlijn Weerdenburg maakt Marlijn: de dolende dertiger, over de dilemma’s van haarzelf en leeftijdsgenoten. Ajouad El Miloudi maakt een egodocument over de Marokkaanse cultuur: Ajouad: kaaskop of mocro?

4. Drama

Een serie over een overstroming (Als de dijken breken), een serie over een verdwijning (Vlucht HS13). En, uniek: een thrillerserie voor kinderen (Eng). De publieke omroep alleen zendt dit seizoen al bijna twintig Nederlandse series uit. Ook RTL komt met veel nieuwe titels, van ziekenhuisserie Centraal Medisch Centrum tot de comedy All-in Kitchen en Odds.

Series zijn duur en tijdsintensief om te maken. Hoe kan het dat we juist nu zoveel nieuwe producties zien?

Lineair tv-kijken (op het moment dat een programma wordt uitgezonden) neemt af, terwijl het aantal abonnees van een streamingdienst als Netflix juist groeit. En eigen series vormen de basis van dat succes. Kijkers nemen een abonnement omdat ze Breaking Bad willen zien. Een serie gaat bovendien lang mee, in tegenstelling tot bijvoorbeeld talkshows die al na een dag ‘oud’ zijn. Daarbij komt dat er in de jacht op goede buitenlandse series inmiddels heel veel concurrenten zijn. Plus: wie zelf iets maakt, of laat maken, heeft alle rechten en kan de serie dus overal en altijd aanbieden: op tv, online, mobiel, via een gratis of betaalde dienst.

Niet gek dat ook omroepen de Netflixstrategie volgen. RTL maakt zelfs series die (gedurende een bepaalde periode) uitsluitend voor abonnees van streamingdienst Videoland te zien zijn. Na het experiment met Zwarte Tulp vorig jaar, komt daar nu Weemoedt en Nieuwe Buren 2 bij. De serie Nieuwe Tijden begon juist afgelopen zomer op televisie, maar loopt sinds vorige week achter de betaalmuur van Videoland verder.

Met medewerking van Thijs Schrik.