Welke rol speelden de media bij de val van Rousseff?

Braziliaanse media

De mainstream media speelden een belangrijke rol in het afzetten van de Braziliaanse president Dilma Rousseff. Hoe is dat gegaan?

De Braziliaanse president Dilma Rousseff werd woesndag afgezet. Foto AFP / Evaristo Sa

Welke rol speelden de mainstream media in Brazilië bij de afzetting van president Dilma Rousseff? Na een lange machtsstrijd werd deze eerste vrouwelijke president van Brazilië woensdag uit haar ambt gezet. Ze zou gesjoemeld hebben met overheidsgelden om zo de slechte economische situatie aan de vooravond van haar herverkiezing in 2014 te verbloemen.

Rousseff zelf zegt onschuldig te zijn. Volgens haar is er een parlementaire coup tegen haar gepleegd en heeft de macht van grote invloedrijke media hierin een rol gespeeld. De berichtgeving van grote Braziliaanse medianetwerken zoals tv-giganten Rede Globo, Record en SBT rondom deze afzetting is al tijden onderwerp van discussie.

„Als zij niet zo duidelijk voorstander van de afzetting van Rousseff waren geweest, was het nooit zover gekomen”, meent Laura Capriglione (54) van Jornalistas Livres (Vrije Journalisten), een online medianetwerk van niet-gebonden freelance journalisten. Ze volgde de afgelopen week de gebeurtenissen op de voet in de Senaat, maar was niet officieel geaccrediteerd. „We zijn ongebonden, niet bij een van de bekende media aangesloten. Dan is het moeilijker om een accreditatie te krijgen om in de Senaat te zitten en verslag te doen”, vertelt Capriglione. Ze heeft haar laptop in het enorme auditorium opgesteld dat de Senaat heeft opengesteld voor journalisten die geen plek kunnen vinden op de kleine en bomvolle perstribune, of – zoals Laura – niet geaccrediteerd zijn. Op een groot scherm is rechtstreeks te volgen wat er zich binnen afspeelt.

Capriglione lobbyt bij bevriende journalisten die wel toegang tot de Senaat hebben om af en toe een senator uit de zaal te halen die ze dan op de gang interviewt. „Zodra je niet meer bij een gevestigd medium hoort en echt onafhankelijk gaat ben je een outsider”, lacht Capriglione. Ze kan het weten, want ze werkte jarenlang als verslaggeefster bij Folha de São Paulo, een van de grootste kranten van Brazilië, won prijzen en had scoops.

„Er speelt op de achtergrond altijd de interesse van de uitgever. Media, politiek en geld zijn hier in Brazilië nauw met elkaar verbonden.”

Zes grote families

De grote medianetwerken zijn in Brazilië in handen van zes grote families, al generaties lang. Het zijn conservatieve rechtse bolwerken met een dikke vinger in de pap in de politiek. Sterker nog: een aantal senatoren zijn zelf media-eigenaren en hebben duidelijke belangen. In een open brief eerder dit jaar ontkende João Roberto Marinho, de grote baas van Rede Globo de partijdigheid van de zender: „Wij ontkennen dat we een kant kiezen als het gaat om berichtgeving rondom de afzetting van Rousseff”, schreef hij. „We nemen dezelfde houding aan tegenover de voor- en tegenstanders van de afzetting. Onze eigen mening geven we nooit.”

Maar in de economische en politieke crisis die Brazilië al meer dan een jaar in de greep houdt, is er in de berichtgeving bij Rede Globo (90 miljoen kijkers per dag) toch een duidelijke voorkeur te bespeuren voor het afzetten van Rousseff, meent ook Eduardo Martins, socioloog bij de Federale universiteit in Rio de Janeiro.

„De berichtgeving is eenzijdig: hoor en wederhoor is er nauwelijks en de tegenstanders van Rousseff, zoals de inmiddels wegens corruptie afgetreden parlementsvoorzitter Eduardo Cunha kreeg veel publiciteit. Zelf wordt hij beschuldigd van corruptie en toch was hij de lieveling van Globo. In commentaren van journalisten live op televisie hoor je een duidelijke voorkeur”, aldus de socioloog.

Opvallend was ook hoe tijdens de sessies deze week rondom de afzetting van Rousseff, die live uitgezonden werden, Globo de uitzending soms abrupt afbrak voor een reclameblok: juist op het moment dat de verdediging van Rousseff aan het woord kwam. „Miljoenen kijkers kregen daardoor niet de volledige waarheid te horen, ik noem dat manipulatie”, zegt journalist Capriglione.

Die rol van Globo zette kwaad bloed bij demonstraties eerder dit jaar. Met de slogan ‘O povo não é bobo, abaixa a Rede Globo’ (De bevolking is niet gek, haal Globo uit de lucht) staken woedende demonstranten spandoeken met het logo van de zender in brand.

Dat Rousseff sprak van een parlementaire coup werd ook lange tijd verzwegen en ontweken in de Braziliaanse media. „Ik hoorde het woord coup voor het eerst in buitenlandse media”, zegt Sandra Moura, docent journalistiek aan de Federale Universiteit van Brasilia. Ze loopt rond in gangen van de Senaat om lesmateriaal te verzamelen voor haar studenten en interviewt buitenlandse correspondenten over hoe zij de gebeurtenissen in Brazilië zien en beschrijven.

Geïnteresseerd kijkt Moura naar de site van NRC en luistert naar de vertaling van de artikelen over Brazilië. „In dit stuk staat hoe Rousseff tijdens haar persoonlijke verdediging krachtig overkwam en haar hoofd boven water hield. Hier in de Braziliaanse media lees je het tegenovergestelde: ze wordt neergezet als loser en verrader”, zegt Moura.

Gemanipuleerde foto’s

Ook de keuze van foto’s van Rousseff in Braziliaanse media is volgens haar gekleurd. „Je ziet meestal een uitgeputte Rousseff met wallen onder haar ogen, ook dat is negatieve beeldvorming.” Moura probeert haar studenten voor te houden dat journalistiek onafhankelijk moet zijn en dat er meer bestaat dan alleen de grote netwerken. „Het is een heel gevecht. zij willen natuurlijk graag bij het grote Globo werken, dat is hun droom”, aldus de docente.

Toch is er hoop voor de onafhankelijke journalistiek. Onlinenetwerken zoals Jornalistas Livres groeien enorm. Laura Capriglione: „Vooral onder jonge Brazilianen. Ze kijken nauwelijks nog televisie en zoeken juist nu naar een ander geluid. Daar ligt onze toekomst.”