Heimwee naar het Kremlin-koekeloeren

Hubert Smeets is Oost-Europadeskundige en verbindt om de week verleden met het heden

President Poetin en Sergei Ivanov, dan nog zijn stafchef, tijdens de viering van de Dag van Rusland in het Kremlin, juni 2016. Foto Mikhail Klimentyev/AP

Smeets, Hubert9-2013012

Er was eens een tijd dat de pikorde van de mannen op het Lenin-mausoleum een indicatie was voor de machtsverhoudingen in de Sovjet-Unie. Wie stond naast de leider, wie was een stap opzij verschoven? Nu lijkt dit soort Kremlin-koekeloeren passé. Maar soms verlang ik er weer naar.

Onlangs ontsloeg Vladimir Poetin zijn chef-staf Sergej Ivanov. Ze kennen elkaar sinds beiden medio jaren zeventig hun carrière bij de KGB begonnen. Poetin nam hem mee naar het Kremlin. Ivanov werd secretaris van de Veiligheidsraad (1999-2001), minister van Defensie (2001-2007), vicepremier (2005-2011) en chef van de presidentiële administratie. Ivanov runde het Kremlin: als dag- én nachtportier. Zonder hem had niemand toegang tot de president.

En nu is hij uitgerangeerd: tot de nepfunctie ‘gevolmachtigde’ voor natuurbeheer, milieu en transport. Ivanov blijft welkom bij de Veiligheidsraad en houdt directe toegang tot de president, is erbij gezegd. Wat is er aan de hand? Er circuleren in Russische media slechts scenario’s. Ik noem er zes:

1. Ivanov had in 2011 al gezegd dat hij maar vier jaar het Kremlin-apparaat wilde leiden. Ivanov wil zich weer in zijn gezin wijden. En aan de verwerking van de dood van zijn zoon. Aleksandr, die in zijn Volkswagen Bora in 2005 een oudere vrouw op straat doodreed (mogelijk per ongeluk, het is nooit goed uitgezocht), verdronk in 2014 tijdens een vakantie.

2. Rond het Kremlin strijden verschillende facties om de macht. De leiders van geheime diensten, leger, politie en rechtelijke macht (de geüniformeerde siloviki) bevechten de burgerlijke ministers, bankiers en ondernemers (staatskapitalisten). En omgekeerd. Ivanov zou de controle over deze conflicten binnen de ‘regerende elite’ zijn kwijtgeraakt. Poetin dreigde in de vuile wind te staan.

3. Hij controleerde alle controleorganen. Zette hij een ‘kruis’ in jouw dossier, dan was het ‘einde carrière’. Ivanov had zo zijn eigen ‘verticale’ machtsapparaat weten op te bouwen, naast dat van de president. Dat nu kon niet langer worden getolereerd. Poetin wil maar één stem in het Kremlin: die van hemzelf.

4. Ivanov had ineens het verkeerde Oekraïne-standpunt. Hij wilde een compromis om van de westerse sancties af te komen. Daarmee keerde Ivanov, ooit havik onder de haviken, zich tegen Poetin, die de oorlog in Oekraïne zou willen ‘bevriezen’ om Kiev verder te destabiliseren.

5. Ivanov is deel van een bredere zuivering onder de siloviki. Eerder werden de chefs van de narcoticabrigade, de staatsbeveiligingsdienst, de douane en de spoorwegen ontslagen. Poetin wil af van de oude kameraden, die hem decennia bijstonden en jegens wie hij verplichtingen heeft. Poetin laat zich liever omringen door een nieuwe generatie bureaucraten die alles aan hem hebben te danken en hem als enige autoriteit erkennen.

6. Ivanov is en blijft wel degelijk een potentiële opvolger van Poetin. Hij mag alleen een stap terug doen naar een onbekende functie om daar in de luwte zijn moment af te wachten.

Toen ik een kwart eeuw geleden in Moskou ging werken, placht een gelouterde historicus al mijn vragen over vergelijkbare scripts te beantwoorden met: ‘We zullen zien.’ Toch blijf ik stug volhouden dat kremlinologie nog een toekomst heeft.

Ik vind scenario 5 het aantrekkelijkst.