Oude autocraten in Centraal-Azië zien hun troon wankelen

Strategische regio Wie volgt de honkvaste dictators van Centraal-Azië op? De kwestie is actueel nu de Oezbeekse leider Islam Karimov (78) is geveld door een hersenbloeding.

Tasjkent wordt opgeruimd voor de 25ste viering van de onafhankelijkheid van Oezbekistan. De ‘vader der natie’ zal daarbij deze donderdag ontbreken. Foto AP

010916BUI_MiddenAzie

Is hij nu dood of niet? Afgelopen zondag, zo meldde zijn jongste dochter, kreeg Islam Karimov (78) – al meer dan een kwarteeuw aan de macht in Oezbekistan – een hersenbloeding. Maandagavond meldde het doorgaans goed ingevoerde Russische persbureau Fergana (een van de weinige media met correspondenten in Oezbekistan) dat Karimov was overleden. Dat bericht werd onmiddellijk ontkend door de Oezbeekse regering in Tasjkent. Karimov zou nog altijd op de intensive care liggen, zo meldden bronnen aan Russische media. Dochter Lola schreef op Instagram nog over een mogelijk ‘herstel’ van haar vader.

Eén ding staat wél vast: de plechtigheden rond 25 jaar Oezbeekse onafhankelijkheid, die deze donderdag met grote luister zou worden gevierd, zullen het moeten doen zonder de vader der natie.

Karimov kwam aan de macht nog voordat Oezbekistan een onafhankelijk land werd. In 1989 werd hij de hoogste man van de lokale communistische partij. Toen de Sovjet-Unie in 1991 uit elkaar viel, werd hij Oezbekistans eerste – en tot nu toe enige – president. Sindsdien heeft Karimov een autocratisch bewind opgebouwd dat rust op censuur, repressie en – indien nodig – politieke moord.

Voor zowel de bevolking als buitenlandse waarnemers is de Oezbeekse politiek een schimmenspel. Na een internationaal corruptieschandaal rond het aannemen van steekpenningen verdween Karimovs oudste dochter Goelnara van het toneel. Aanvankelijk waren er berichten over huisarrest. Maar de afgelopen twee jaar heeft niemand Goelnara meer gezien. Het Karimov-regime is een black box.

Wie de Oezbeekse president moet opvolgen, is daarom volstrekt onduidelijk. In de analyses van de laatste dagen wordt een vast rijtje kandidaten genoemd: premier Mirzijajev, minister van Financiën Azimov en de chef van Oezbekistans gevreesde geheime dienst, Roestam Inojatov. Maandag ging het gerucht dat Azimov zou zijn aangehouden, maar ook dat werd meteen weersproken.

Islamitische Staat

De wisseling van de wacht in het land wordt door de buitenwereld met argusogen gevolgd. Oezbekistan is met 32 miljoen inwoners het dichtstbevolkte land in Centraal-Azië en grenst niet alleen aan alle andere landen van de regio, maar ook aan Afghanistan. In de afgelopen decennia is Oezbekistan een relatief stabiele factor geweest.

Maar ook Oezbekistan kampt met problemen: economische tegenwind, emigratie, religieus fundamentalisme. De ondergrondse Islamitische Beweging van Oezbekistan, in het verleden gelieerd aan Al-Qaeda, heeft zich inmiddels onderworpen aan Islamitische Staat (IS). En toen in 2005 (seculiere) protesten in Kirgizië oversloegen naar Oezbekistan, liet Karimov het vuur openen op ongewapende betogers, waarbij ten minste 187 doden vielen.

Er is nog een reden waarom de strijd om de ‘troon van Tasjkent’ van belang is. Karimov is niet de enige autocraat op leeftijd.

Neem het grootste land in de regio: Kazachstan. Net als Karimov heeft voormalig partijsecretaris Noersoeltan Nazarbajev (76) nog persoonlijk onderhandeld over het einde van de Sovjet-Unie. Nazarbajev wil nog wel een tijdje door. In 2010 riep hij de wetenschappers van een net opgericht instituut in de hoofdstad Astana op hun energie te richten op onderzoek naar de ‘verjonging van het organisme’. In het Kazachse parlement liet hij weten te willen aanblijven tot 2020.

„Als jullie een elixer voor me vinden.”

De realiteit is dat ook Kazachstan zich opmaakt voor een troonswisseling. En net als in Oezbekistan is dat een delicaat proces.

Verkiezingen

De presidenten van Centraal-Azië hebben zich weinig gelegen laten liggen aan democratische verkiezingen. Ze hebben autocratische regimes gevestigd die leunen op veiligheidsdiensten en een handvol machtige families. De president van Tadzjikistan, Rahmon (63), is aan de macht sinds 1992. De president van Turkmenistan, Goerbangoely Berdimoechamedov, is pas president sinds 2006, maar lijkt in de voetsporen te treden van zijn autoritaire voorganger Niazov. In 2012 werd Berdimoechamedov ‘herkozen’ met 97 procent van de stemmen.

De enige uitzondering in de regio is Kirgizië, waar de zittende macht in 2005 tijdens de ‘Tulpenrevolutie’ werd verjaagd. Kirgizië is het nachtmerriescenario voor de dictators van Centraal-Azië.

Ondanks alle repressie is het maar de vraag hoe stabiel de autocratische regimes in Centraal-Azië werkelijk zijn. De politieke, economische en demografische situatie doet soms denken aan de Arabische wereld: een snelgroeiende moslimbevolking, slechte economische vooruitzichten, een despotisch en corrupt politiek systeem. Waar een ‘Oezbeekse Lente’, zo vrezen velen, zou kunnen leiden tot oorlog en chaos in de hele regio.

De autocratische regimes in Centraal-Azië (swipe naar rechts om ze allemaal te zien, tekst gaat verder onder de slideshow):

Arena voor wedijver

En daar zitten ’s werelds grootmachten bepaald niet op te wachten. Rusland, China en de VS hebben grote belangen in de regio: vanwege olie en gas, vanwege strategische investeringen, vanwege de oorlog in Afghanistan. „Iedereen is in de eerste plaats gebaat bij stabiliteit”, zegt de Russische historicus en antropoloog Sergej Abasjin, gespecialiseerd in Centraal-Azië.

„De buitenlandse mogendheden beschouwen de regio daarom niet als een arena voor onderlinge wedijver.”

Zowel Rusland als de VS hebben de landen in de regio gesteund bij de grensbewaking. Waar de VS in andere gebieden de mensenrechten en democratie proberen te stimuleren, hebben ze bij Oezbekistan meestal een oogje dichtgeknepen. Moskou maakte geen problemen toen Oezbekistan in 2012 uit de (door Rusland geleide) Collectieve Veiligheidsverdragorganisatie stapte. De innige samenwerking op het gebied van terreurbestrijding was belangrijker.

Historicus Abasjin ziet belangrijke verschillen met de Arabische wereld. „Het Sovjet-verleden heeft een grote invloed gehad. Het heeft gezorgd voor instituties naar westers model, voor een seculiere staatsinrichting, een bepaald opleidingsniveau. Dat onderscheidt de regio, toch ook islamitisch, van het Midden-Oosten en Afghanistan. Bovendien is er de factor China, met zijn enorme investeringen in het gebied. Dat is ook een stabiliserende factor.”

In Tasjkent verwacht Abasjin geen Game of Thrones.

„De gezondheidssituatie van Karimov was al langer niet zo goed. Ik denk dat de vraag over de opvolging allang is beslist.”