College, carnaval en conference

De Sloveense filosoof Slavoj Zizek is eigenzinnig: hij pleit in zijn nieuwe boek voor herinvoering van het communisme.

Slavoj Zizek heeft een reputatie hoog te houden als het gaat om slogans, oneliners en provocaties, en op dat punt stelt de Sloveense filosoof ook in zijn jongste boekje niet teleur. De aanrandingen in Keulen van eind vorig jaar noemt hij een ‘carnavaleske opstand van de underdogs’. Vluchtelingen zijn ‘de prijs die we betalen voor de globalisering’. Remedie: ‘Misschien moeten we het communisme heruitvinden.’

Kortom: hier hebben we van Zizek, zelf een veelbesproken carnavalkoning, weer eerder een lange column in handen dan een voldragen essay. Associatief, losjes en eerder polemisch dan programmatisch. Maar helemaal onzinnig is de Sloveense socioloog en filosoof Zizek (1949) zelden, en ook nu maakt hij terloops rake punten, vooral in zijn kritiek op de luxe van het liberale en linkse kosmopolitisme. Ook geeft hij een mooie analyse van de ontoereikendheid van ‘empathie’ met vluchtelingen; het gaat er eerder om ‘het vreemde’ in onszelf te vinden dan ons in hen te herkennen.

cover.jpg.rendition.460.707

De ‘dubbele chantage’ uit de titel slaat op de extremen in het debat: lichtzinnig kosmopolitisme dat de problemen wegpraat, en racistisch protectionisme dat de deuren achter zich dichttrekt. De ‘grootste hypocrieten’ zijn voor Zizek de eersten, de voorstanders van open grenzen, omdat zij weten dat dát in elk geval nooit zal gebeuren.

Onverlichte opvattingen

Links moet daarom eerst, meent hij, de reflex afleren om de Europese cultuur te verketteren als racistisch of koloniaal. Daarmee gaan verworvenheden als burgerrechten en emancipatie op de schop, die juist hard nodig zijn. Ook het linkse taboe op kritiek op de islam of andere culturen moet worden geslecht; onderdrukking van homo’s elders hoeft niet gerespecteerd te worden omdat het ‘nu eenmaal cultuur’ is. Zizek kan die inzichten pregnant verwoorden maar origineel is het niet. Ook in de linkse kerk wordt al jaren hartgrondig gevloekt.

En wat is zijn oplossing? Van de culture wars moeten we bij Zizek terug naar klassenstrijd. Voor hem is de liberale kritiek op de onverlichte opvattingen van ‘het volk’ onderdeel van die strijd. Lagere klassen in Europa hebben meer gemeen met de vluchtelingen dan ze beseffen. Ze eisen ‘erkenning’, maar zouden met een politiek programma moeten komen.

Zijn oplossing: heruitvinding van het communisme,en een oproep om ‘de wereldgemeenschap zo te reconstrueren dat vluchtelingen niet meer gedwongen zijn te zwerven.’ Ga er maar aan staan – maar dan is het betoog al klaar. Zo vergaat het de lezer als met meer werk van Zizek: het begint als een college, maar eindigt in een conference.