Alles of niets voor Dilma Rousseff

Brazilië De geschorste Braziliaanse president kreeg maandag een laatste kans haar afzetting te verijdelen.

Voor een bomvolle Braziliaanse Senaat hield Dilma Rousseff een vurig pleidooi om haar afzetting te voorkomen. Foto Ueslei Marcelino/Reuters

‘‘Ik ben hier vandaag gekomen om mijn aanklagers recht in de ogen te kijken. Ik heb mijn hele leven gevochten: tegen de dictatuur, tegen gruwelijke martelingen, tegen mijn ziekte. Ik blijf vechten, want ik ben onschuldig.”

In een laatste poging om haar definitieve afzetting te voorkomen, hield de geschorste president Dilma Rousseff (69) maandag een krachtig en emotioneel betoog in de bomvolle Braziliaanse Senaat. 81 senatoren stemmen later deze week over haar afzetting. Rousseff was zelf aanwezig om zich te verdedigen. Alles wijst erop dat ze weinig kans maakt: ten minste 54 van de 81 senatoren (de vereiste tweederdemeerderheid), hebben al aangegeven vóór afzetting te zullen stemmen. Rousseff gooide maandag alles in de strijd in de hoop haar tegenstanders alsnog op andere gedachten te brengen:

„Ik weet dat ik al veroordeeld ben, maar ik heb een schoon geweten. De geschiedenis zal uitwijzen dat ik onschuldig ben.”

Aan het slot van haar dertig minuten durende betoog brak haar stem en kwamen de tranen. Boven in de zaal, tussen tientallen geestverwanten, zat ook Dilma’s voorganger Luiz ‘Lula’ da Silva om zijn steun te betuigen.

Rousseff werd in mei geschorst voor 180 dagen, na een maandenlange, slepende machtsstrijd. Haar tegenstanders, een blok van rechtse, conservatieve politici, proberen de linkse president af te zetten. De centrum-rechtse Michel Temer (75), vicepresident onder Rousseff, fungeert sindsdien als interim-president. Eerder dit jaar weekte hij zich politiek van haar los.

Fiscaal gesjoemel

Rousseff wordt ervan beschuldigd dat ze voorafgaand aan haar herverkiezingen in 2014 fiscaal heeft gesjoemeld met overheidsgelden. Ook zou zij zonder toestemming van het parlement geld aan overheidsbanken onttrokken hebben om gaten in de begroting te dichten. Door dit ‘window dressing’ werd de economische situatie van Brazilië positiever voorgesteld dan ze was.

Tijdens haar betoog en ook in de daaropvolgende ondervraging door de senatoren, ontkende de goed voorbereide president herhaaldelijk en vol overtuiging dat ze fout zat. Ze wees erop dat ook eerdere presidenten deze vorm van creatief boekhouden toepasten en daar nooit voor zijn bestraft, laat staan afgezet. Zo zei Rousseff:

„Ik ben het slachtoffer van een politieke samenzwering.”

Dilma Rousseff volgde in 2010 haar mentor, de charismatische Lula da Silva op. Ze had een roerig verleden achter de rug als guerrillastrijder: in de militaire dictatuur in Brazilië (1964-1985) koos ze de kant van het gewapende en op het marxisme georiënteerde verzet. In 1970 werd ze opgepakt; tijdens een gevangenschap van twee jaar werd ze ook gemarteld.

Maandag bracht Rousseff op niet mis te verstane wijze haar huidige situatie in verband met haar tijd als politiek gevangene, en haar politieke tegenstanders met de militaire dictatuur.

„Ik maak nu een tweede coup mee. De eerste was militair, deze politiek. De martelingen waren toen lichamelijk, en nu zijn het woorden en een stem voor afzetting.”

De machtigste vrouw na Merkel

Na haar vrijlating sloot Rousseff zich aan bij de arbeiderspartij (PT) van Lula da Silva. Ze werd minister en later zijn stafchef. Er werd lymfeklierkanker bij haar geconstateerd, maar ze genas daarvan. In 2010 wees Lula haar aan als zijn opvolger; ze won glansrijk de verkiezingen als de eerste vrouwelijke president in het van machismo doordrenkte Brazilië. In haar eerste ambtsperiode was ze zeer populair. Tijdschrift Forbes zette haar in 2013 op de cover als de machtigste vrouw ter wereld, na Angela Merkel. De Braziliaanse economie groeide, in 2011 zelfs met een record van 7,5 procent.

Maar binnenskamers groeide de onvrede, met name in het oppermachtige Congres: Rousseff sloot geen allianties en weigerde de door mannen beheerste lobbycultuur te omarmen. Ze kreeg het imago van een einzelgänger, die ontmoetingen met congresleden en senatoren uit de weg ging. Volgens Rousseffs aanhang ontstonden plannen van rechts om links van het voetstuk te stoten.

Vanaf haar nipte herverkiezing in 2014 ging het bergafwaarts voor Rousseff. De Braziliaanse economie stortte in, terwijl onder Rousseff de overheidsuitgaven enorm stegen. En het omvangrijke corruptieschandaal Lava Jato (Wasstraat) rond staatsoliebedrijf Petrobras kwam aan het licht. Hoewel er geen bewijs is dat Rousseff zelf corrupt is, zijn meer dan honderd politici, ook uit haar Arbeiderspartij betrokken bij deze grote smeergeldaffaire. De Brazilianen gingen massaal de straat op om het aftreden van Rousseff te eisen. Slechts weinigen geloven dat ze van niets wist: ten tijde van de corruptie was ze immers voorzitter van de raad van commissarissen van Petrobras.

De groeiende impopulariteit van Rousseff is door haar politieke tegenstanders, van wie een groot deel zelf verdacht wordt van corruptie, ingezet voor de afzettingsprocedure. Als Rousseff de stemming niet overleeft, blijft Temer tot 2018 president. Lukt het haar om genoeg senatoren aan haar kant te krijgen, dan wordt ze per direct weer geïnstalleerd. Rousseff, maandag tot op het laatste moment krachtig en met opgeheven hoofd, zei in de Senaat:

„De ironie van de geschiedenis is dat ik nu word veroordeeld voor misdaden die ik niet heb gepleegd, door mensen die grotere misdaden op hun naam hebben staan. Voor de toekomst van de democratie in Brazilië is dit funest.”