‘Mijn vader streed voor een Rusland zonder Poetin’

Interview

Activist Zjanna Nemtsova sprak met NRC over de moord op haar vader, oppositiepoliticus Boris Nemtsov, en het Rusland van Poetin.

Zjanna Nemtsova in Berlijn: „Mensen worden activist om persoonlijke redenen. Voor mij was de moord op mijn vader het omslagpunt.” Foto Gordon Welters

Op 27 februari 2015 werd de Russische oppositiepoliticus Boris Nemtsov bij de muren van het Kremlin doodgeschoten. Zes maanden later besloot zijn dochter, de journaliste en econoom Zjanna Nemtsova (32), Rusland te verlaten na herhaaldelijke bedreigingen.

Ze vertrok naar Duitsland en vestigde zich in Bonn, waar ze zich thuisvoelt. Ze kwam er voor het eerst als kind. „Ik was een jaar of negen en mocht met mijn vader mee op zakenreis. Ik sprak slecht Engels en hij was de hele tijd druk, maar die reis heeft een diepe indruk op mij gemaakt”, vertelt ze. Ze werkt als journalist bij de Deutsche Welle en richtte de Boris Nemtsov Foundation op, die zich inzet voor democratie en mensenrechten in Rusland. „Een Rusland zonder Poetin, dat was mijn vaders doel.”

Nemtsova maakt een opgeruimde indruk. In vloeiend Italiaans bestelt ze een cappuccino in een pizzeria nabij haar woning. Weinig verraadt de turbulente tijd die achter haar ligt en waarover ze het boek Rusland wakker schudden schreef. „Die titel is een citaat van mijn vader, hij wilde Rusland wakker schudden.”

Hoe staat het met het onderzoek naar de moord op uw vader?

„Ik zei al meteen dat de zaak niet tot de bodem zal worden uitgezocht zolang Poetin aan de macht is. Helaas heb ik gelijk gekregen. Er is genoeg bewijs dat de vijf Tsjetsjeense verdachten betrokken waren bij de moord. Maar de vraag is wie de opdrachtgevers zijn. Helaas tonen de rechercheurs geen enkele belangstelling voor die vraag. Ook zijn al onze pogingen afgewezen om de moord als politiek gekwalificeerd te krijgen.”

Tsjetsjeens spoor

In kritische media is de vraag wie de moord bestelde, al grotendeels beantwoord. Ook de advocaat van de nabestaanden, Vadim Prochorov, meent dat daarvoor voldoende bewijs is. Alle vijf de verdachten die enkele dagen na de moord werden gearresteerd (een zesde kwam bij arrestatie om het leven), werkten in het veiligheidsapparaat van de Tsjetsjeense president Kadyrov. De hoofdverdachte, Zaoer Dadajev, was ondercommandant van het beruchte Sever bataljon, dat de facto onder Kadyrovs commando staat.

Dadajev was weer goed bevriend met Roeslan Geremejev, een hooggeplaatste officier en lid van Kadyrovs inner circle. Geremejev was ten tijde van de moord in Moskou en verdween erna, mogelijk naar het buitenland. De Geremejevs vormen een machtige clan en zijn erg close met Kadyrov, die op zijn beurt weer door Poetin wordt beschermd.

Nemtsova: „Ook een tweede verdachte had ten tijde van de moord een hoge functie in de Tsjetsjeense staatsstructuren. Verder heeft Kadyrov toegegeven dat hij de hoofdverdachte persoonlijk kent. Ik weet dus absoluut zeker dat Kadyrov ons meer kan vertellen, daarom heb ik de recherche verzocht hem te verhoren. Maar Bastrykin [chef van de Russische federale recherche – red.] wil er niet aan.”

Klopt het dat Kadyrov u op de thee heeft genodigd om de zaak te bespreken?

„Ja, maar ik ben niet gegaan. Hij deed die uitnodiging in de media en zei dat ik de opdrachtgevers in de kring van mijn vader moet zoeken. Ik heb geantwoord dat ik pas bereid ben te praten als hij op een verhoor verschijnt. Dat meen ik, al denk ik niet dat hij mij iets gaat vertellen over de moord op mijn vader. Op dit moment ben ik niet bereid om naar Rusland te reizen, laat staan naar Tsjetsjenië.”

Na de moord bent u zelf ook bedreigd.

„Dat ging via sociale media. Het waren centraal georganiseerde bedreigingen en bangmakerijen. Dat gebeurt via zogeheten trollenfabrieken waar mensen werken die in opdracht de sociale media vergiftigen en mensen stalken. Ik vreesde niet voor mijn leven, maar hield wel rekening met een aanval met zuur of verf, zoals activisten vaker overkomt in Rusland. Overigens heb ik de afgelopen maanden geen enkele bedreiging meer ontvangen.”

In mei 2015 werd een van Nemtsovs beste vrienden en bondgenoten, de 34-jarige oppositieleider Vladimir Kara-Moerza, na een lunch onwel. In het ziekenhuis werd acuut nierfalen vastgesteld, veroorzaakt door vergiftiging. Hij ontsnapte aan de dood, maar er is nooit een onderzoek ingesteld. Kara-Moerza zei later dat hij moeilijk kon geloven dat het een ongeluk was.

Is er een link met uw vaders dood?

„Die vergiftigingszaak is een hele duistere, ik kan alleen speculeren. Kara-Moerza is een bekende persoon in Rusland. Als hij drie maanden na de moord op mijn vader wordt vergiftigd, dan betekent dat iets. Gelukkig is hij bijna geheel hersteld.

„Hij en ik hebben veel contact, ik heb hem gevraagd voorzitter te worden van de Boris Nemtsov Foundation. Momenteel bereidt hij zich voor op de parlementsverkiezingen, ook al heb ik het hem afgeraden. Zelf neem ik zulke risico’s niet. Mijn familie heeft de hoogste prijs al betaald, ik wil niet het volgende slachtoffer worden. Na de aanslag op Kara-Moerza kwam ik tot de conclusie dat Rusland mijn veiligheid niet kan waarborgen.”

Denkt u dat Poetin op de een of andere manier met de moord te maken heeft?

„Poetin bestuurt een land waarin zijn critici worden vermoord, dus draagt hij politieke verantwoordelijkheid. Vergeet niet dat hij in 2012 heeft gezegd dat de leiders van de oppositie op een dag een ‘sacraal slachtoffer’ uit hun midden zouden kiezen, die zij zouden doden om de macht vervolgens de schuld te geven. Mijn vader nam dat erg serieus.” Hij vatte dat op als bedreiging. „Nu is hij dood. Poetin is trouwens ook direct verantwoordelijk, want hij hindert het juridisch onderzoek. Officieel is dat een misdaad.”

Veel mensen, althans in het Westen, denken dat Nemtsov te weinig een bedreiging vormde voor Poetin om hem uit de weg te willen hebben.

„Mijn vader had karaktertrekken die in een autoritair regime als gevaarlijk worden beschouwd. Hij had bestuurservaring, charisma en geduld en hij kon mensen overtuigen. Hij was in staat om mensen te mobiliseren, zoals na de parlementsverkiezingen in 2011 toen hij mensen op de been bracht tegen de verkiezingsfraude. Na zijn dood werd duidelijk hoe belangrijk hij was. Tienduizenden Russen namen deel aan gedenkmarsen.”

Wat verwacht u van de parlementsverkiezingen in september?

„Niets. Deze verkiezingen zijn een voorzet [voor de presidentsverkiezing, red.], onvrij natuurlijk, maar verder niets.”

Speelt de oppositie nog wel een rol?

„Ik denk het wel. De oppositie heeft de rol van voorlichter overgenomen van de media. Ilja Jasjin [oppositiepoliticus en activist, red.], met wie mijn vader voor zijn dood werkte aan een rapport over de Russische rol in de oorlog in Oekraïne, publiceert binnenkort een rapport met onthullingen. Ook Aleksej Navalny, die corruptiezaken aan het licht brengt, is een belangrijke informatiebron.”

Toch slagen de oppositiepartijen er niet in zich te verenigen.

„Wat maakt dat uit? Een verenigde oppositie leidt echt niet tot een overwinning. Samen halen Jabloko en Parnas [oppositiepartijen, red.] nog geen vijf procent. Pessimisme brengt mensen niet tot elkaar. Alleen een positieve impuls kan mensen verenigen. Verder is het erg moeilijk een kritische massa op de been te brengen zonder dat er vraag naar is vanuit de samenleving.”

Hoe ziet u de presidentsverkiezingen van 2018?

„Wie zegt dat er überhaupt verkiezingen zullen komen? De economische situatie in Rusland is slecht, de reserves zullen in 2019 zijn uitgeput. Ik sluit niet uit dat Poetin de verkiezingen vervroegt of ze helemaal afgelast. Poetin is meer dan een president. Hij is een symbool, een nationaal leider die boven de wet staat. Waarom zou hij dan nog mee moeten doen aan verkiezingen? Poetin wil aan de macht blijven tot zijn dood. Hoe, dat moet u hem vragen.”

In Rusland kunnen mensen vervolgd worden voor het liken van berichten van mensen als u op Facebook. Is uw vriendenkring erg uitgedund?

„Integendeel. Hij is juist groter geworden. Wel is de samenstelling veranderd, ik ga nu meer om met journalisten en activisten. Natuurlijk zijn er mensen die me mijden, maar ik zie ze niet als lafaards. Laatst logeerde ik in Kiev bij Maria Gajdar [dochter van de in 2009 overleden politicus en econoom Jegor Gajdar en een vriend van Boris Nemtsov, red.] Zij werkt als assistent van gouverneur Saakasjvili in Odessa en heeft onlangs Oekraïens staatsburgerschap aangenomen. Zij heeft het veel zwaarder dan ik, want de Russische media voeren een enorme haatcampagne tegen haar. In mijn geval valt het allemaal wel mee. Het is heel moeilijk om van mij een volksvijand te maken.”

Hoe ziet uw leven er nu uit?

„Ik doe nu dingen die ik me anderhalf jaar geleden niet had kunnen voorstellen. Ik reis veel en voel me bevoorrecht om bij de Deutsche Welle te werken. Hier kan ik doen wat in Rusland niet mogelijk is.

„Toen ik de Boris Nemtsov Foundation wilde opzetten zei een vriend van mijn vader: ‘Ben je gek geworden? Weet je wel waar je aan begint?’ Maar ik wilde het per se, om de herinnering aan mijn vader levend te houden en om het werk van mensen als hij te steunen. Weet u, mensen worden activist om persoonlijke redenen. In moeilijke tijden sluiten sommigen een deal met hun geweten, maar bij anderen komt juist het beste naar boven. Voor mij was de moord op mijn vader het omslagpunt.”