Boer Hartwig wil de orde terug

Alternative für Deutschland

De deelstaatverkiezingen in Mecklenburg-Vorpommern, op 4 september in de voormalige DDR, zijn een test voor Merkels coalitie. Alle ogen zijn gericht op de AfD, magneet voor allerlei teleurgestelden in de traditionele politiek. Hartwig Kurth, boer, lokaal politicus en ondernemer, is een van hen. „Conservatisme is goed voor Duitsland en Europa.”

Boven: AfD campagnebord. Linksonder: Boer en AfD-man Hartwig Kurth. Rechtsonder: Affiches van verschillende partijen in het dorp Nossentiner Huette. Kaveh Rostamkhani

Elf jaar oud was Hartwig Kurth toen hij zijn eerste ervaring opdeed met de politiek. Het was een slechte ervaring. „Ik ben een boerenzoon. En een kind van de DDR”, vertelt Kurth in Nossentiner Hütte, het dorp waar hij is opgegroeid, tussen de weilanden en de sparrenbossen in het noordoosten van Duitsland.

„Het was de tijd van de zogenaamde ‘Socialistische Lente’, de gedwongen collectivisatie: boeren werden onteigend, hun bedrijven samengevoegd. Op een dag kwamen ze ook bij ons het vee uit de stal halen – de koeien, de varkens, de paarden. De hele familie zat te huilen in de keuken. Voor de eerste keer heb ik toen ervaren hoe hard en onrechtvaardig de politiek kan zijn.”

Wantrouwen jegens de politiek koestert Kurth (65) nog steeds. En het is er niet beter op geworden sinds hij er zelf deel vanuit maakt. Hij is boer (90 hectare land, 96 koeien), drijft met zijn vrouw en oudste zoon een bouwmarkt ‘voor huis, tuin en boerderij’, is voorzitter van de plaatselijke voetbalclub en hij zit al jaren in de gemeentepolitiek. Eerst partijloos, daarna voor de CDU.

AfD-Hartwig-Kurth-724x1024

En nu is hij voor de rechts-nationalistische partij Alternative für Deutschland (AfD) kandidaat voor een zetel in het deelstaatparlement van Mecklenburg-Vorpommern. Op 4 september worden daar verkiezingen gehouden. In heel Duitsland kijkt men er, een jaar voor de landelijke verkiezingen, met spanning naar uit.

Straffen de kiezers hier de CDU van bondskanselier Merkel en haar coalitiepartner SPD af voor de omstreden aanpak van de vluchtelingencrisis? En slaagt de AfD, met haar openlijk beleden afkeer van de islam en haar harde kritiek op Merkels vluchtelingenbeleid, erin om hier de grootste te worden?

Na de aanslagen deze zomer, waarvan er twee gepleegd werden door vluchtelingen, zijn zowel het gevoel van veiligheid van de Duitsers als de populariteit van Merkel afgenomen. In een recente peiling kwam de AfD in Mecklenburg-Vorpommern op 19 procent van de stemmen, dicht achter de SPD (26) en de CDU (23 procent) – terwijl eerder dit jaar bij verschillende deelstaatverkiezingen bleek dat aanzienlijk meer kiezers in het stemhokje op de AfD stemmen dan het aantal dat opiniepeilers in de weken daarvoor vertelt het van plan te zijn.

Dit is ons land

Dies ist unser Land!, staat op AfD-verkiezingsborden met het portret van ‘Dr. Hartwig Kurth’, die zijn opgehangen aan lantaarnpalen in de Dorpstraat van Nossentiner Hütte en in de wijde omtrek. Dit is ons land! – en daarmee worden niet in de eerste plaats de weilanden en akkers van de boeren bedoeld, en ook niet de deelstaat (‘Land’ in het Duits) waarvoor volgende week een nieuwe volksvertegenwoordiging wordt gekozen.

Met ‘ons land’ doelt de AfD op heel Duitsland: „We hebben een bevolking van 81 miljoen mensen en meer dan 15 miljoen van hen zijn migranten of hun kinderen”, zegt Kurth. „Zo gaat onze nationale cultuur verloren.”

In Nossentiner Hütte, met zo’n 700 inwoners, is van het oprukken van vreemde culturen weinig te merken. Er is een bakker, een Gasthaus met bescheiden Biergarten, een kinderdagverblijf, een garagebedrijf, de winkel van de familie Kurth en dat is het wel zo’n beetje. Een moskee is er niet – ook geen kerk trouwens, na vier decennia communisme is in deze deelstaat amper twintig procent van de mensen kerkelijk.

Het is zomers weer en Kurth heeft een lange dag achter de rug. ’s Ochtends is hij naar Stettin (Szczecin) gereden, vlak over de Poolse grens, om een lading trapeziumplaten te kopen. Deze sterkere versie van golfplaat, die onder meer gebruikt wordt voor wanden en daken van schuren, is het meest verkochte artikel in zijn winkel.

2708ZATkurth4

Daarna is hij gaan kijken bij zijn koeien, en nu komt hij bezweet en in bemodderde spijkerbroek met een ontspannen glimlach en uitgestoken hand zijn erf oplopen – niet meteen de stereotype ‘boze burger’, de Wutbürger, aan wie de sterke opkomst van de AfD vaak wordt toegeschreven.

Pas in januari is hij naar de AfD overgestapt, vertelt Kurth even later, als hij gedoucht en in schone kleren in de Biergarten achter een hamburger, een bord frites en een groot glas bier zit. „Ik ben geen partijsoldaat”, zegt hij. „Maar ik ben ervan overtuigd dat de AfD voor een koers staat die goed is voor Duitsland en Europa. Overal in Europa zie je het conservatisme weer toenemen, en daar wil ik een beetje aan meehelpen.

„De AfD profiteert van de fouten van de zogenaamde volkspartijen. De CDU heeft het conservatisme verlaten. De stelregel van de Beierse politicus Franz-Josef Strauß [1915-1988, red.] was: rechts van CDU/CSU is de muur, daar moeten we geen ruimte laten voor andere partijen. Maar onder Merkel zijn de christendemocraten naar het midden opgeschoven, waardoor er een vacuüm is ontstaan. Daar profiteert de AfD van.”

Dictator

In heel Duitsland is de onvrede over Merkels coalitie van CDU/CSU en SPD het afgelopen jaar toegenomen, maar de ergernis is het grootst in de delen van Duitsland die vroeger de DDR vormden. En de AfD, opgericht in 2013, verwoordt de kritiek op Merkel het hardst – sommige kopstukken in de partij noemen haar een dictator en roepen dat het land er ‘in spiritueel opzicht’ even slecht voorstaat als aan het eind van de Tweede Wereldoorlog. In Saksen-Anhalt, ook in het oosten, haalde de AfD bij deelstaatverkiezingen in maart maar liefst een kwart van de stemmen.

Zoals vaker voorkomt bij nieuwe politieke partijen die snel groeien, melden zich ook bij de AfD mensen met zeer uiteenlopende ideeën en motieven aan als kandidaat. Teleurgestelde aanhangers van CDU, de liberale FDP of zelfs linkse partijen. Mensen die nooit politiek actief waren maar door de AfD opeens hun zorgen of woede verwoord horen. Gelukzoekers, die een snelle politieke carrière ruiken. Mensen die afgeknapt zijn op het hele politieke systeem. En ook verstokte vreemdelingenhaters en antisemieten.

In Baden-Württemberg heeft het al geleid tot een scheuring in de net aangetreden fractie in het deelstaatparlement, waar de fractievoorzitter onvoldoende steun van zijn collega’s kreeg om een auteur van antisemitische geschriften uit de fractie te zetten.

Hartwig Kurth is in zijn kieskring een oude bekende. In de Biergarten moet hij zijn zinnen voortdurend onderbreken omdat andere gasten hem (‘Hallo Hartwig’) even de hand komen schudden. Of ze ook op hem zullen stemmen, of hij kans maakt? Hij doet er zelf laconiek over. We zullen zien, zegt hij met een voorzichtige glimlach.

Eerder op de dag, in een kort gesprek op straat, vertelt zijn zwager dat „Hartwig een keuze heeft gemaakt die ik niet kan volgen”. „Hij is alleen maar uit op een goed pensioen. Hij heeft al van alles geprobeerd: CDU, partijloos, en in de DDR-tijd was hij lid van de SED (de regerende communistische partij).” Kurth zelf ontkent dat laatste stellig. „Ik heb altijd een conservatieve grondhouding gehad, dat wist iedereen. Ze hebben me altijd met rust gelaten. Lid van de partij was ik niet. Ook had ik niets te maken met de Stasi” – de binnenlandse inlichtingendienst die massaal DDR-burgers bespioneerde.

In elk geval was Kurth in de DDR genoeg deel van het systeem om, na zijn studie landbouwkunde en aansluitende promotie, de leiding te krijgen van een grote collectieve boerderij, een zogeheten Landwirtschaftliche Produktionsgenossenschaft of LPG. Na de val van de Muur, in 1989, en de Duitse hereniging een jaar later, is het hem gelukt de boerderij en het land van zijn ouders terug te krijgen. In de jaren negentig hebben hij en zijn vrouw achter hun huis de winkel opgezet, die inmiddels is uitgegroeid tot een grote loods.

2708ZATHartwigKurth3

Gevraagd wat zijn politieke drijfveer is, aarzelt Kurth geen moment. Hij begint niet over de islam of vluchtelingen, waarvan er in deze dunbevolkte deelstaat ook relatief weinig zijn ondergebracht. Wat hem het meeste dwars zit is de politieke en bestuurlijke cultuur – in Mecklenburg-Vorpommern, in het hele land en in Europa. Een cultuur waarin de oorspronkelijke tegenpolen CDU en SPD in grote coalities samenwerken waardoor „hun waarden praktisch versmolten zijn”.

„Hier hebben ze er bijvoorbeeld een bestuurlijke herindeling doorgedrukt, waardoor wij nu onderdeel zijn van een enorm grote Landkreis’’ (de regionale bestuurseenheid boven het niveau van gemeentes).

„De mensen hebben zo geen greep meer op hun bestuur, en geen zicht meer op waaraan hun belastinggeld wordt besteed. Ondertussen krijgen ze steeds te horen dat er op allerlei voorzieningen bezuinigd moet worden, terwijl voor de vluchtelingen wél miljarden worden uitgetrokken. Dat vervreemdt de mensen van de politiek.”

Hoofdschuddend voegt hij eraan toe dat zijn voormalige partij in december „na de chaos met de vluchtelingen, vrijwel zonder kritiek en met overgrote meerderheid” Angela Merkel herkoos als partijleider. „Het leek wel een communistisch partijcongres.” Voor Kurth is het duidelijk: „Merkel moet weg.”

Steeds meer aanhangers van de AfD zijn man, Oost-Duits, laag opgeleid en jonger dan dertig, volgens een deze week verschenen onderzoek. Maar de vier kinderen van Kurth horen daar niet bij. „Ze zijn heel sceptisch over wat ik doe”, zegt hij. „Ze hebben gestudeerd en voelen zich thuis bij multiculti. Maar ik vind: wij Duitsers kunnen ons niet om de hele wereld bekommeren, je moet eerst voor je eigen buren zorgen. Wat zag je afgelopen jaar iedere avond op het televisienieuws? Het Midden-Oosten en de Amerikaanse verkiezingen. Maar niets over hoe het hier met de boeren gaat.”

Onrendabele bedrijven

Die boeren hebben te lijden van de sancties tegen Rusland, die ten koste gaan van de vleesexport. Het opheffen van de sancties is een programmapunt van de AfD dat het in Mecklenburg-Vorpommern dan ook goed doet. Economisch heeft dit gebied het zwaar gehad in de jaren sinds de Duitse eenwording. Nu gaat het weer wat beter, maar na de Wende werden tal van onrendabele bedrijven opgedoekt, de werkloosheid nam toe, veel mensen trokken weg. De bevolking slonk van 2 miljoen naar 1,6 miljoen mensen.

De rechts-radicale NPD (‘Für Volk und Heimat’) kwam in 2006 in het deelstaatparlement en heeft daar nog steeds vijf (van de 71) zetels. Bij het grondwettelijke hof loopt een gerechtelijke procedure om de partij te laten verbieden, omdat ze in strijd met de grondwet zou handelen en banden zou hebben met neonazi’s. Maar in Mecklenburg-Vorpommern dreigt de NPD al door de opkomst van de AfD uit het parlement verdrongen te worden.

Slechts vijf mensen zijn op een zonnige middag komen opdagen om op het enorme marktplein van het stadje Neustrelitz naar een toespraak van NPD-lijsttrekker Udo Pastörs te luisteren. Pastörs („Wij komen op voor de afstammelingen van de indo-germaanse volksgemeenschap”) zegt na zijn rede dat hij niet bang is voor de nieuwe concurrent op rechts: „De AfD is een werktuig tegen de vermolmde, dictatoriale structuren die we willen opheffen, maar wij zijn een wapen.”

In de Biergarten in Nossentiner Hütte doet Hartwig Kurth zijn best zich zo ver mogelijk van de NPD te distantiëren.

„Dat is een extreemrechtse partij, die het verleden vertegenwoordigt – het slechtste uit de Duitse geschiedenis, waar ik me voor schaam. Maar er is ook veel waar Duitsland trots op kan zijn – de cultuur, de schrijvers, de componisten, de economische prestaties van het volk. Dat mocht je nooit zeggen, dan was je al een halve nazi. Maar dat hoofdstuk moeten we nu eens eindelijk afsluiten.”