Angst in tijden van Donald Trump

Opinie Ook als je geïntimideerd wordt, kun je krachtig en rustig blijven, hoe moeilijk dat ook is. Een les weerbaarheid voor kiezers van Rutger Lemm, een schrijver die met dit inzicht zijn angststoornis overwon.

The Nightmares Fear Factory in Niagara Falls, Canada zegt het 'engste huis ter wereld' te zijn. Het spookhuis fotografeert bovendien bezoekers op hun tocht door het spookhuis. REX/Nightmares Fear Factory/Hollandse Hoogte

Onlangs accepteerde Donald Trump zijn taak als Republikeinse presidentskandidaat met een duistere speech van 77 minuten, waarin hij het deed voorkomen alsof de Apocalyps elk moment kan uitbreken. Een lange opsomming van misstanden: geweld, terrorisme, oorlog en armoede, vaak direct veroorzaakt door zijn opponent: „This is the legacy of Hillary Clinton: death, destruction and weakness.” Hij was niet de eerste die tijdens het partijcongres op angsten van kiezers inspeelde. Rudy Giuliani, ex-burgemeester van New York, hield een vurige toespraak over „terrorists who are killing us!” en partijcoryfee Newt Gingrich stelde: „Every American should be terrified.”

Gingrich werd na afloop van Trumps speech door CNN geconfronteerd met feiten die het doembeeld tegenspreken. Statistieken waaruit blijkt dat in de VS het aantal geweldsmisdrijven al jaren afneemt, pareerde hij met een wonderlijk argument: „De gemiddelde Amerikaan denkt niet dat het geweld afneemt, en denkt niet dat ons land veiliger is.” Verslaggever: „Maar het is afgenomen.” Gingrich: ,,Nee, dat is jouw mening.” Verslaggever: „Nee, dat is een feit.” Gingrich: ,,Wat ik zeg is ook een feit.” Even later verduidelijkte hij: ,,Mensen voelen zich onveilig. Als politicus schaar ik me bij wat mensen voelen, en laat ik de theoretici graag aan jou over.” Oftewel: politici moeten gevoelens van het volk bevestigen en stimuleren, ook als ze weinig met de realiteit te maken hebben. Oftewel: aan politici de taak om gekte te creëren.

Een week later stond ik op het vliegveld van Olbia, Sardinië, bij de balie van autoverhuurbedrijf Goldcar. Mijn vriendin en ik hadden lang moeten wachten in het kantoor. We waren moe van de reis en de drukke voorgaande maanden, maar het vooruitzicht van de Sardijnse stranden maakte een hoop goed. Van tevoren had ik alles over de regio uitgezocht, uit angst om de verkeurde keuzes te maken, en waarschijnlijk voortgedreven door de reeds overvloedige stress in mijn lijf. Zo was ik dankzij een internetforum te weten gekomen dat we niet de dure allriskverzekering bij de autoverhuurder hoefden te nemen; we konden deze voor een veel lagere prijs bij een aparte verzekeringsmaatschappij afsluiten.

Toch bereidde ik me tijdens het wachten voor op mogelijke naaistreken van de beruchte industrie: een consument moet constant op zijn hoede zijn. „Ik heb een verzekering, ik heb een verzekering”, herhaalde ik zachtjes tegen mezelf. Maar toen de kale Goldcar-medewerker onze reservering uitwerkte, stokte zijn getik op het toetsenbord: „You don’t have insurance.” „Yes we do”, zei mijn vriendin. „No you don’t”, schudde hij zijn hoofd. ,,What you have, doesn’t apply to Italy.” Hij zei het vol overtuiging. Ik begon meteen te twijfelen.

Quasi-zelfverzekerd sprak ik: „We’ll take the risk.” Zijn glimlach verdween. Hij keek me strak aan, begon enorme schadebedragen op te noemen en stelde dat bijna alle huurauto’s met schade terugkomen. Beweringen die ik onmogelijk kon controleren. „I’m all smiles now, but it won’t be a nice experience when you come back”, fluisterde hij. Ik voelde de mix van adrenaline en angst die met intimidatie gepaard gaat. Mijn vriendin en ik keken elkaar aan. „No thank you”, wist ik uit te brengen en de man liet me kwaad de 1200 euro borg pinnen. „You know, you’re the first people I didn’t sell insurance to today”, sprak hij snuivend terwijl ik het contract ondertekende.

Liever angst dan geruststelling

In Trumps bestseller The Art of the Deal (1987) beschrijft hij het sluiten van deals als artistieke roeping. Maar recent onthulde zijn ghostwriter Tony Schwartz in The New Yorker dat die techniek in feite weinig verheffend was: „On the phone with business associates, Trump would flatter, bully, and occasionally get mad, but always in a calculated way.” En: „He lied strategically. He had a complete lack of conscience about it.” Schwartz’ royaal betaalde schrijfwerk vormde het begin van Trumps mythologisering als zakenman (later uitgebouwd in de realityshow The Apprentice). Nu heeft hij spijt.

Onmiddellijk na aankomst in ons appartement zocht ik onze polis op. Daar werd bevestigd wat ik al vermoedde: de Goldcar-medewerker had gelogen, onze verzekering was ook gewoon in Italië geldig. We waren verzekerd. Toch kalmeerde deze kennis me niet: de eerste dagen aan zee lag ik me alleen maar zorgen te maken over de auto en fantaseerde ik over stoere oneliners waarmee ik de verhuurder zou terugpakken. Na drie dagen toonde mijn vriendin me met tegenzin de lakschade die ze aan de binnenkant van haar deur had gevonden. „Verdomme, zie je wel! Zo doen ze dat dus”, siste ik, een en al zenuwen. Terwijl er nog steeds niets aan de hand was.

Ik weet maar al te goed dat angst en ratio zich vaak niets van elkaar aantrekken. Toen ik aan een angststoornis leed, was ik doodsbang om naar de supermarkt te gaan, terwijl ik wist dat de kans vrij klein was dat ik op de groenteafdeling in een levensbedreigende situatie terecht zou komen.

Een bevriende neurobioloog vertelde me dat ons brein inderdaad vaak angst boven geruststelling prevaleert. In onze hersenen bevinden zich twee amygdalae, een soort snelkoppelingen die een directe verbinding hebben met ons vermijdingssysteem. Zij zorgen ervoor dat we angstige ervaringen sneller in ons geheugen opslaan dan prettige momenten. Evolutionair gezien is dit logisch: een sabeltandtijger dient direct vermeden te worden, terwijl een knuffel wel even kan wachten. Dat mechanisme observeer ik nog steeds elke dag bij ons huisdier, langoorkonijn Benny, dat ondanks jaren aan liefkozingen en verzorging op de meest onverwachte momenten in blinde paniek onder de bank kan schieten als ik de woonkamer binnenkom. Duizenden jaren als prooidier verdwijnen nooit meer uit je bloed.

Dat is precies waar Trump, Gingrich, Goldcar, terroristen en alle anderen die iets van je willen, op inspelen. Binnen het kapitalistische systeem (waar we Trump niet los van kunnen zien) is angst een vorm van klantenbinding: jij hebt een probleem, wij zijn de oplossing. Dat was letterlijk de boodschap van Trumps speech, na al het angstzaaien: „I’m the only one who can fix this.” Soms is het niet eens nodig om een probleem te verzinnen, zoals in het geval van vermoeide, onwetende vakantiegangers die van nature afhankelijk van anderen zijn. Maar het liefst creëer je als zakenman een oneindige afhankelijkheid, waarbinnen het product tegelijk problemen veroorzaakt én eventjes verhelpt. Dat verklaart ook meteen waarom Trump-nieuws zo verslavend is als heroïne.

Het is tegenwoordig onmogelijk om niet bang te zijn. We worden elke dag vol neuroses en paranoia gepompt door de commercie, media en politici (die net zo goed van verkoop afhankelijk zijn). Vervolgens leren we dat we bij elke transactie moeten oppassen om niet bedrogen te worden. Als we al niet bang zijn voor aanslagen, dan zijn er nog de talloze kleinere angsten over dik worden, een slechte vakantiedeal, Instagram-likes of je kapsel. Hoewel Europese terreuraanslagen nog altijd minder slachtoffers maken dan in de jaren ’70 en ’80, hoewel onze levens aantoonbaar beter dan ooit zijn, voelt dat niet zo. En dat komt doordat we elke dag als potentiële klanten onder druk worden gezet.

Nadat Trump zelf door The New Yorker was gevraagd om een reactie, belde hij meteen zijn voormalige ghostwriter op. Hij herinnerde Schwartz eraan dat hij veel aan hem te danken had en dat hij ‘niet loyaal’ was. Maar Schwartz kende Trump te goed om geïntimideerd te raken. Na de grootse lancering van The Art of the Deal had Trump ook geprobeerd om hem de helft van de miljoenenrekening te laten betalen. „I don’t take it personally, because the truth is he didn’t mean it personally. He’s a transactional man — it’s all about what you can do for him”, zei Schwartz.

Dat zei ik ook tegen mezelf toen ik wegreed bij Goldcar. Maar deze geruststelling is in feite een omdraaiing van een doodenge constatering: in Trumps wereld bestaan geen individuen, alleen gebruiksvoorwerpen.

Angst is vaak een self-fulfilling prophecy. Ik reed echt goed op Sardinië, dankzij de adrenaline was ik extra geconcentreerd. Bergweggetjes, smalle dorpssteegjes: geen probleem. Op dag vijf ging het toch mis. Toen we uit eten wilden, regende het hard, wat me zenuwachtig maakte. Ik wilde de auto geroutineerd in de donkere steeg keren, mijn arm nonchalant achter de stoel van mijn vriendin, tot ik gekraak hoorde en besefte dat ik een muur over het hoofd had gezien.

Een paar dagen later reden we naar het vliegveld en bespraken we onze tactiek: we zouden zelf de deuk aanwijzen, maar niets anders betalen. We spraken af om ons niet meer te laten opnaaien. De rij bij Goldcar was echter zo lang, dat we meteen zagen dat we onze vlucht zouden missen. We vroegen of we onze sleutels in de speciale brievenbus konden inleveren, maar dat mocht alleen als je een verzekering bij Goldcar had. Zo stonden we daar in de volle zon te wachten, terwijl ik in paniek de contractvoorwaarden doorlas. Tot ik eindelijk een helder moment had: „Wat maakt het uit”, zei ik. We gooiden de sleutels gewoon in de bus en liepen rustig naar onze gate.

Thuis ontdekte ik dat Goldcar, waar we via een andere verhuursite bij terechtgekomen waren, bekendstaat als de meest verschrikkelijke autoverhuurder ter wereld. Er is een speciaal Twitter-account dat volledig aan klachten over Goldcar gewijd is en overal vond ik recensies met ‘AVOID!’ als titel: „We hadden de auto van alle kanten gefotografeerd. Maar bij inlevering kroop de Goldcar-medewerker eronder en toonde ons vier krassen.” Wat opviel, was de wijdverspreide consumentenwanhoop waarmee mensen hun verhaal kenbaar maakten en hoe Goldcar daar weer gebruik van had gemaakt. Veel mensen tekenden met tegenzin het schadeformulier omdat ze hun vlucht niet wilden missen of moegestreden waren.

Doordat we gewoon waren vertrokken, kon Goldcar ons niet meer onder druk zetten. Toen ik dezelfde dag de klantenservice belde, vertelden ze dat onze auto alweer verhuurd was. Ik meldde toch de schade om de volgende klant er niet mee te belasten en kreeg een keurige mail van Goldcar met een foto van de deuk en een rekening, die onze verzekeringsmaatschappij inderdaad vergoedde.

Dat is misschien wel de les: ondanks alle druk heb je toch nog steeds een keuze. Ook als je geïntimideerd wordt, kun je krachtig en rustig blijven, hoe moeilijk dat ook is. Zoals Michelle Obama zei in haar speech op de Democraten-conventie: „When they go low, we go high.” En als ik één ding heb geleerd tijdens mijn angststoornis, dan is het wel dat beslissingen op basis van angst zelden goed uitpakken, zeker omdat er tegenwoordig verdomd weinig sabeltandtijgers door de straten lopen. Hopelijk beseffen de Amerikanen dat op tijd, en hopelijk vergeet ik dit zelf niet, nu wij ook een verkiezingsseizoen in gaan.