Ook laatste jaren uit leven ‘Virgin Queen’ zijn interessant

Elizabeth I

Veel boeken over de Engelse Elizabeth I (1533-1603) belichten haar jeugd en de eerste vijfentwintig jaar van haar regering. De laatste twintig waren net zo interessant, zo blijkt nu.

‘Armada’-portret van Elizabeth I, door George Gower (1540-1596), in Woburn Abbey, Bedfordshire. Foto Wikimedia Commons

De vrouwen die de Engelse troon bestijgen zijn over het algemeen bijzonder taaie tantes. Elizabeth II brak vorig jaar het record van koningin Victoria, die 63 jaar en 216 dagen regeerde, een moordaanslag overleefde en negen kinderen baarde, die ze liet trouwen met telgen van ongeveer alle Europese vorstenhuizen, zodat ze de bijnaam ‘de grootmoeder van Europa’ verwierf.

Maar de pittigste van het stel is ongetwijfeld Elizabeth I, die een hele reeks bijnamen kreeg, zoals Gloriana, The Virgin Queen en The Warrior Queen. Ze werd geboren in 1533 en was pas tweeëneenhalf jaar oud toen haar moeder Anne Boleyn, de tweede vrouw van Hendrik VIII, werd onthoofd. Haar vader bleef onvermoeibaar streven naar een mannelijke opvolger en keek nauwelijks om naar deze dochter uit een huwelijk dat hij zo snel mogelijk wilde vergeten, zeker toen zijn derde vrouw hem eindelijk een zoon schonk. Die werd in 1547 gekroond als Edward VI, op negenjarige leeftijd. Toen hij zes jaar later terminaal ziek werd, bepaalde hij dat hij niet zou worden opgevolgd door zijn halfzusters Mary (dochter van Katharina van Aragon) of Elizabeth, maar door zijn protestantse nicht Jane Grey.

Na het overlijden van Edward in 1553 werd de nieuwe vorstin echter binnen twee weken afgezet door de fel katholieke Mary, die de Engelse Reformatie terugdraaide en een jaar later trouwde met de vroom katholieke Spaanse troonopvolger Filips II. Dat de protestantse Elizabeth ooit koningin zou worden lag dus bepaald niet voor de hand. Slechts het vroegtijdig overlijden van de kinderloze Mary zorgde ervoor dat ze in 1558 op 25-jarige leeftijd de Engelse troon besteeg.

elizabeth-us

Elizabeth werd vorstin van een niet al te groot koninkrijk aan de rand van Europa, dat aanzienlijk minder machtig was dan Frankrijk, Spanje of het keizerrijk van de Habsburgers, en waarin katholieken en protestanten elkaar naar het leven stonden. Bovendien was zij als vrouw sterk in het nadeel. Het lag in de lijn der verwachting dat ze zou trouwen met een buitenlandse vorst, waardoor Engeland zijn onafhankelijkheid zou kunnen verliezen.

Ze trouwde niet, maar stond wel sterk onder invloed van haar raadslieden. Het werd ongepast geacht dat deze hovelingen – zoals bij haar vader – in haar privévertrekken kwamen, zodat de mogelijkheid tot informele gedachtewisseling en het vergelijken van opvattingen en informatie gering was. De spin in het web was William Cecil, de latere Lord Burghley, die haar vaak cruciale informatie onthield en zo veel mogelijk zijn eigen plan trok.

Spaanse Armada

Veel boeken over Elizabeth concentreren zich op haar jeugd en pakweg de eerste vijfentwintig jaar van haar regering. De periode na de onthoofding van haar katholieke nicht Mary Stuart, de afgezette koningin van Schotland, en vooral die na de ondergang van de Spaanse Armada in 1588 worden vaak afgeraffeld. Volgens historicus John Guy, die eerder boeken over Engeland onder de Tudors en een bekroonde biografie van Mary Stuart schreef, zijn de twintig jaar tot aan haar dood in 1603 minstens zo interessant als de eerste vijftig jaar van haar leven.

Niet alleen raakte Elizabeth na de moord op Willem van Oranje in 1584 rechtstreeks betrokken bij de Opstand in de Nederlanden en de oorlog tegen Spanje, maar ook werd duidelijk dat de inmiddels ruim vijftigjarige koningin geen kinderen meer zou krijgen. In zekere zin was dit voor haar een bevrijding, want nu werd er door hofkringen en trouwlustige buitenlandse vorsten geen druk meer op haar uitgeoefend om te trouwen, en werd ze steeds meer gezien als een koningin in her own right.

Ze trok nu steeds meer macht naar zich toe en liet ze zich niet meer gedwee leiden door Burghley en andere raadslieden. Aanvankelijk was dit ook een kwestie van overleven, omdat een actievere bemoeienis met de politiek er wellicht toe had geleid dat ze was afgezet. Het was echter vooral de executie van Mary Stuart als gevolg van hofintriges die het vertrouwen in haar adviseurs schokte. Steeds meer omzeilde ze daarna hun plannen en zette ze haar hovelingen voor het blok.

Dankzij nauwgezet onderzoek naar de brieven en overige documenten van Elizabeth stelt Guy het beeld van de oudere Elizabeth op een aantal cruciale punten bij. Het belangrijkste is dat hij het idee van de Warrior Queen – de vrouw die het onverschrokken opnam tegen het machtige Spaanse imperium – ontzenuwt. Want zelfs toen de Armada Engeland bedreigde, deed ze alles om een oorlog te vermijden en vrede te sluiten, waarbij ze af en toe niet aarzelde om haar bondgenoten in de steek te laten.

Maagdelijkheid

Ook laat Guy zien hoe vanaf het einde van de jaren 1570 de cultus van de Virgin Queen ontstond, bedoeld om te laten weten dat ze niet een zielige oude vrouw in de menopauze was, maar dat zij er bewust voor gekozen had haar maagdelijkheid intact te laten, zodat ze zich volledig kon wijden aan haar geliefde Engeland.

Ondertussen was weinig menselijks haar vreemd, en het beeld dat Guy van haar schildert is dat van een hartstochtelijke, argwanende, eigengereide, manipulatieve en dikwijls driftige vrouw, die de mannen die haar dienden en voor haar vochten vaak honds behandelde.