Het hele raderwerk van het Internationale Strafhof liep knarsend vast in de schuldvraag.

Leugens, tegenspraak, waanvoorstellingen en incompetente tolken stonden een goede rechtsgang in de weg. Soms, geolied door nieuwe feiten en getuigenissen, grepen de tandraderen weer even in elkaar, om al gauw opnieuw tot stilstand te komen – net zo lang tot er echt geen beweging meer in te krijgen was.

De statuten leerden dat het Strafhof individuen berechtte, die bijvoorbeeld een oorlogsmisdaad of een misdaad tegen de menselijkheid hadden gepleegd – geen volkeren of bevolkingsgroepen. Geen separatistenleger van de Volksrepubliek Donetsk, maar ‘hetman’ Mazepa en minister van Defensie Posjlost. Niet Rusland, maar ex-president Tsaar. Omdat er almaar geen afzonderlijk persoon gevonnist werd, legde de publieke tribune, losgelaten in de wandelgangen van het ree, de schuld onvermijdelijk toch bij de grotere eenheden. Branda met haar onafscheidelijke Tinus Tinnitus kon het ‘gespecukakel’ niet aanhoren, en trok zich terug in een rustige hoek van de kantine, maar ik gaf mijn oren goed de kost.

‘... en zonder die burgeroorlog in Donbas, die twee broedervolken tegenover elkaar, was die raket niet afgevuurd.’

‘... aangeblazen door het grote buurland. Zonder steun van het Russische volk kreeg het Kremlin zo’n operatie niet voor elkaar.’

‘De schuld ligt bij de massa’s, die met een trechter in de keel altijd genegen zijn zich door de papierpulp van propaganda te laten vetmesten.’

‘Ziedaar onze erfzonde: het loslaten van de individualiteit om een bad te nemen in de menigte. Het is een mystieke beleving om mee te juichen met de rest... het eigen gedachtegoed te laten krimpen tot de meegescandeerde slogan.’ ‘Dan is dus het onuitroeibare kuddegedrag van de mens de hoofdschuldige bij het neerhalen van MX17...’

‘Twee uitzonderingen: zij die de massa’s voor zich laten marcheren... en het handjevol eigenzinnigen dat zich afwendt van massavertoon, stilzwijgend, of tierend als de Damschreeuwer.’

De afvallige Australische priester nam het woord: ‘Het Nieuwe Testament, zo wordt wel gesuggereerd, is de enige detective waarvan de lezer als moordenaar uit de bus komt. Jezus zelf heeft ons, zijn publiek, als schuldigen aangewezen. Als hij beweert te sterven om de zonden van de wereld weg te nemen, dan zegt hij dus met zoveel woorden dat we hem met z’n allen aan het kruis genageld hebben. Hij heeft onze schuld mee de dood in genomen, om die als een gave aan de voeten van Zijn Vader neer te vlijen. Jezus als openbare aanklager met het gelijk op voorhand aan zijn zijde. Want ja, we hebben allemaal wel iets op onze kerfstok. Hij heeft nog misstappen van ons tegoed. Zonden op de lat. Amen.’

‘Als de bovenindividuele massa de schuldige is,’ opperde een landgenoot van hem, ‘dan zou er dus een tweede Internationaal Strafhof moeten komen... voor de berechting van aangeklaagde menigten meelopers.’

‘Dan is voor elk proces een voetbalstadion nodig,’ zei ik. ‘En dan nog zou maar een afvaardiging van de massa terecht kunnen staan.’

Ik overwoog om niet meer naar de zittingen te gaan. Het uit eeuwen rechtspraak gestileerde gebekvecht... de verzinsels en rationalisaties... ik walgde ervan. ‘Iedereen is schuldig,’ zei ik in de kantine tegen Branda. ‘Niet alleen de kopstukken die in Scheveningen terechtstaan. MX17 omspant de hele aarde. In de aanloop naar de ramp, tijdens de afwikkeling ervan... iedereen heeft wel iets fout gedaan.’ ‘Jij ook, Naat.’ ‘Hoe zou ik me anders zo schuldig kunnen voelen? Ik had mijn ouders moeten tegenhouden... en misschien wel, met wat ik wist, de hele vlucht. Ik ben ervan overtuigd dat in elke gebeurtenis, hoe klein ook, de hele wereldgeschiedenis voor een ogenblik samenkomt. Alleen, we zien het door selectieve blindheid meestal niet. Als door een beschikking van het Georganiseerde Toeval een vliegtuig vol mensen uit de lucht wordt gehaald, weten we het weer. De wereld is in haar geheel, in al haar geledingen, schuldig aan de rampen die ze voortbrengt. Maar... hoe schuldig is de schuld die niet door onschuld wordt afgebakend?’

‘Natan, hou op. Ik kan het niet meer aanhoren.’ Branda legde het bestek neer, en drukte haar oren dicht. ‘Tinus beloont je gelijk met decibellen. Het wereldlawaai rukt op in mijn hoofd. Ik kan je de fish & chips van de dagschotel aanbevelen. Met ravigotesaus.’

Op maandag 12 september vindt in het Compagnietheater in Amsterdam een avond met A.F.Th. van der Heijden plaats. Bezoekers (€ 25,– voor abonnees, anderen € 27,50) krijgen een van de 500 (gesigneerde) exemplaren van de boekuitgave van President Tsaar op Obama Beach. Zie nrc.nl/afth en www.compagnietheater.nl/kaartverkoop.html