Er zijn te veel iconische foto’s

Arjen van Veelen schrijft wekelijks over een nieuwsfoto. Vandaag: het Irakese jongetje dat zichzelf ging opblazen.

Het jochie lijkt zich te verzetten. Agenten omklemmen zijn polsen. Net droeg hij nog een voetbalshirt van F.C. Barcelona, met ‘Messi’ op de rug.

Onder dat shirt zat een bomvest verborgen. De agenten hebben zojuist de springstof, twee kilogram, losgepeld van zijn dunne lijfje. Ze blijven zijn handen vasthouden, misschien is er meer.

Een uiterst behoedzame, bloedstollende arrestatie.

Er is ook een filmpje van. Je ziet agenten het bomgordeltje langs zijn benen omlaag trekken. Het lijkt zo’n buideltasje dat toeristen onder hun kleding dragen. Hij stapt er uit zoals je uit een zwembroek stapt.

Op de foto lijkt het joch, een Irakees uit Mosul, boos, alsof hij van het veld is gestuurd. Maar op het filmpje huilt hij. Wilde hij echt zelfmoordterrorist worden? Was hij gehersenspoeld? Of wilde hij gewoon Messi zijn?

Volgens persbureau Reuters verklaarde de jongen na zijn arrestatie dat hij door IS gedwongen was een aanslag te plegen op een shi’itische moskee.

Hoe oud is hij eigenlijk? Twaalf jaar, zeiden ze eerste berichten. Vijftien jaar, werd het later. Bijna een man.

De cynici van IS zetten kinderen in als propagandastrategie, schreef onderzoeker Charlie Winter in The Guardian. ‘Welpjes van het kalifaat’, noemen ze hun kinderafdeling.

Kinderen: onze soft spot

Ze weten dat kinderen onze soft spot zijn. Mede daarom laten ze kinderen kinderen doden, zoals afgelopen weekend in Turkije.

Iconisch zal deze foto niet worden. Daarvoor zaait het beeld te veel twijfel. Een iconische foto moet helder zijn als een bedrijfslogo. Hartverscheurend in een oogopslag, maar niet té hard, zodat ze deelbaar zijn. Dit beeld is te complex om in de maag te raken.

Ik werd deze week, zo simpel is het soms, dieper geroerd door de beelden van een aapje dat verdronk in een dierentuin in Limburg. Een vrouw filmde het tafereel. Ze greep niet in terwijl het drama zich voltrok. Wat kon ze ook doen? Ze was een machteloze, passieve getuige, duidelijk aangedaan.

‘De verdrinkingsdood van dobberaap’, had een redacteur van filmpjessite dumpert.nl er onder gezet. Een verdorven verwijzing naar de verdrinkingsdoden in de Middellandse zee. Maar ook die taferelen veranderen ons in machteloze getuigen.

Volgende week is het een jaar geleden dat de wereld keek naar de foto van het Syrische jongetje op het strand. Alan Kurdî (3) werd een populair beeld, het logo van een oorlog.

Kinderen zijn sowieso onschuldig, dat is een wet van de fotografie. Je kunt met een gerust hart partij voor ze kiezen, zonder de vrees naïef te zijn of aan de verkeerde kant van de geschiedenis te belanden (dat lijken voor velen hier de grootste angsten).

En kinderen bieden ons een kans onszelf te bewijzen dat we niet harteloos te zijn. Het kleine shotje leed dat het kijken teweeg brengt, immuniseert tegen het echte grote lijden. Het maakt de kijker óók een beetje slachtoffer, een medelijder. Dat dempt latent schuldgevoel.

Het verdrinken ging door

Hulporganisaties zagen daadwerkelijk een piek in de donaties na die foto. Er kwam een ‘deal’. Het verdrinken ging door. Sterker, 2016 is een erger jaar aan het worden wat betreft vluchtende mensen die in de Middellandse zee verdrinken dan vorig jaar, zoals onder meer Die Zeit schreef (‘Het dodelijkste jaar’).

En de oorlog in Syrië heeft inmiddels weer een nieuwe profielfoto. Omran Daqneesh (5), een jochie dat na een bombardement versuft in een stoeltje voor zich uit staart, zijn gelaat en zijn Nickelodeon-shirt matgrijs van stof en bloed. Omkranst door het feloranje van een reddingsstoeltje. Als een heiligenkransje. ‘Weer kijkt de wereld naar een Syrisch kind’, kopte deze krant.

De fotograaf, Mahmoud Raslan, was verrast dat deze foto viral ging terwijl hij dagelijks vergelijkbare foto’s maakte, zei hij tegen The New York Times.

Maar juist deze foto drukte onze eigen versuftheid uit: het déjà, déjà, déjà vu-gevoel. Dit keer bleef een grote piek in extra donaties trouwens uit, meldde de Amerikaanse NPR.

Er zijn veel te veel iconische beelden. We swipen ze inmiddels weg.

Het jongetje in het F.C. Barcelona-shirt dat zichzelf ging opblazen, ging niet viraal. Hij liet zien dat daders slachtoffers kunnen zijn. Onpopulaire waarheid, wellicht een sleutel tot een oplossing.

Oorlogen zijn te ingewikkeld. Er zijn meer ingewikkelde, on-iconische beelden nodig.

Vanaf volgende week verschijnt deze rubriek op zaterdag.