’Amerika is greep op Syrië onder Obama kwijtgeraakt’

Interview Arabist Robert Ford was ambassadeur in Damascus voor de VS. Hij verwijt de regering-Obama een inconsistent beleid in Syrië en vreest het ergste: „Ook als we IS verslaan, zal de oorlog doorgaan. We zitten nog jaren aan ze vast.”

Foto Ameer Alhalbi/AFP

Robert Ford is veranderd, sinds hij vijf jaar geleden door president Barack Obama werd teruggeroepen uit Syrië. Amerika’s laatste ambassadeur in Damascus geloofde toen nog in actie, zegt hij. Hij zag tienduizenden Syriërs de straat op gaan tegen Bashar al-Assad, en democratie eisen. We moeten die mensen steunen, vond hij. Ford ging naar een demonstratie in de Syrische stad Hama, bezocht de familie van een omgekomen activist, werd belaagd door Assad-aanhangers.

Ford gelooft nog altijd in actie, zegt de 58-jarige oud-diplomaat. Maar niet langer uit idealisme. Hij is een realist geworden. „Het gaat niet langer alleen om mensenrechten. Het is in ons directe belang dat we iets doen. Syrië heeft wereldwijd voor instabiliteit gezorgd. We zitten nu met een enorm vluchtelingenprobleem in Europa, en wereldwijd terrorisme, zelfs op Amerikaanse bodem. Landen als Rusland en Iran hebben geprofiteerd. En wij doen niets. Het is onverteerbaar.”

Robert Ford heeft frustrerende jaren in Washington achter de rug. Hij zag, zegt hij, de regering-Obama voortdurend zwalken. Toen hij in 2011 teruggeroepen werd, had hij nog hoop dat Obama werk zou maken van een snel vertrek van Assad. De president stond immers sympathiek tegenover de massale protestbewegingen in de Arabische wereld, die dat jaar losbarstten. Ford: „Ik zag dat veel protesten in Syrië een extremistische, sektarische ondertoon hadden. We moeten snel handelen, adviseerde ik, om een burgeroorlog te voorkomen. Maar het bleef lange tijd stil.”

Toen, in 2012, trok Obama opeens een ‘rode lijn’. Als Assad gifgas zou gebruiken, zou hij Amerikaans militair ingrijpen uitlokken. Maar toen een jaar later 1.400 mensen omkwamen bij een aanval met het gifgas sarin, gebeurde er niets.

Robert Ford zag dat de regering-Obama verdeeld was. Er waren de ‘humanitaire interventionisten’, zoals minister John Kerry van Buitenlandse Zaken of VN-ambassadeur Samantha Power, die wilden ingrijpen. Maar zij legden het af tegen de realisten, onder wie Obama, die bij twijfel niet willen oversteken.

In 2014 zou Ford ambassadeur in Egypte worden, maar hij nam ontslag als diplomaat. Hij kon het Amerikaanse beleid niet langer uitleggen. Ford: „Het Irak-trauma heeft ons in Syrië opgebroken. We zijn zo bang weer in een uitzichtloze oorlog terecht te komen, dat we nu voor het andere uiterste kiezen.”

Deze week nam Turkije het initiatief, terwijl vicepresident Joe Biden er naast stond. Turkse troepen vielen met het Vrije Syrische Leger het noorden van Syrië binnen, en veroverden onder meer grensplaats Jarablus op IS. Turkije, Iran en Rusland doen wat Amerika nalaat, zegt Ford. Ze proberen de oorlog in Syrië in hun voordeel te beïnvloeden, en verwerven op die manier krediet voor het moment dat er onderhandeld gaat worden.

Is die afkeer van actie Obama aan te rekenen?

„Nou ja, hij vertolkt perfect de stemming in het land. De gemiddelde Amerikaan denkt niet als John McCain, of andere interventionisten. Obama’s doctrine, ‘Don’t do stupid shit’, staat veel dichter bij wat Amerikanen denken. Maar strategisch is het een blunder.”

Obama is niet helemaal afzijdig. Rebellengroepen worden gesteund, er is een luchtoorlog tegen IS. Is dat onvoldoende?

„Er zit geen gedachte achter. Rebellengroepen die wij getraind hebben, vechten nu tegen elkaar in Noord-Syrië. Dankzij onze steun hebben Koerdische groepen grote gebieden veroverd op Islamitische Staat, maar dat leidt tot nieuwe etnische spanningen met de Arabische bevolking.”

Obama concentreert zich op de oorlog tegen IS. Vindt u dat terecht?

„Ook als we IS verslaan, zal de oorlog doorgaan. IS zal van een bureaucratie met controle over land transformeren in een ondergrondse rebellengroep. We zitten nog jaren aan ze vast. En we besteden miljarden aan deze luchtoorlog, terwijl Assad buiten schot blijft.”

Komt dat niet ook doordat de Amerikaanse regering dictators in het Midden-Oosten gedoogt? Denk ook aan de steun voor president Sisi in Egypte.

Fel: „Ja, en dat is een grote fout. Zo werkte het misschien in de twintigste eeuw, maar nu niet meer. Burgers in het Midden-Oosten weten veel beter dan vroeger wat vrijheid inhoudt, ze laten zich niet meer onderdrukken. Ja, tijdelijk is het misschien handig voor ons, maar het leidt tot nog meer extremisme en ellende, en ontploft op een dag in ons gezicht.”

Wat is er nog mogelijk?

„Ik heb geen oplossing bij toverslag. Het is te complex geworden. Maar de regering-Obama zegt steeds: we kunnen niet verder betrokken raken, want dan zitten we in een nieuw Irak of Vietnam. De keuze tussen niets doen en een nieuwe oorlog beginnen is een valse. Er zijn tussenvormen denkbaar.”

Zoals?

„We moeten krediet verwerven, dus moet ons woord ook weer iets betekenen. Beperkte militaire actie tegen Assad moet daarom weer een optie worden. Hij blijft gifgas gebruiken tegen zijn eigen bevolking. We moeten de gematigde oppositie, die er nog altijd is, militair en politiek voluit steunen. En we moeten de invloed van Rusland en Iran verkleinen, bijvoorbeeld via nieuwe sancties. Zij hebben nu de vrije hand, en houden Assad aan het roer. Zo blijft de ellende doorgaan.”

Maar er is net een nucleair akkoord met Iran, dat heeft meer prioriteit in Washington dan het beëindigen van hun bondgenootschap met Assad.

„Dat hoor ik in de VS steeds als excuus om niets te doen: ‘Het nucleaire akkoord mag niet in gevaar komen.’ Als Iran dat echt zou weggooien, dan is die afspraak vanaf het begin al waardeloos geweest. We zijn toch geen gijzelaars van Teheran en Moskou? Er moet uiteindelijk aan de onderhandelingstafel een oplossing voor Syrië komen. Maar wij, en onze bondgenoten in Syrië, moeten wel invloed aan die tafel krijgen. De greep op de gebeurtenissen in Syrië zijn we onder Obama kwijtgeraakt.”

U kent Assad persoonlijk. Gaat hij ooit vrijwillig weg?

„Ik sprak hem toen er al massale protesten waren. Het is een charmante man, belezen, vriendelijk. Maar hij ontkende de realiteit volledig. Hij leeft in een eigen wereld. Maar hij is niet suïcidaal, en de rest van het regime evenmin. Ik herinner me een toespraak van een jaar geleden, toen hij de wanhoop nabij was. Hij erkende dat zijn leger faalde, en leek het niet meer te weten. Even later hebben de Russen hem gered. Als de kaarten in zijn nadeel geschud zijn, kan hij zomaar vertrokken zijn.”

Verwacht u een andere koers als Hillary Clinton president wordt?

„Instinctief is ze misschien eerder dan Obama geneigd militair in te grijpen. Maar ze is voorzichtiger geworden. Ze heeft decennia van mislukte buitenlandse interventies van dichtbij meegemaakt, van Irak tot Libië. Ze is niet meer dezelfde Hillary als in de jaren negentig. Ik verwacht veel behoedzaamheid.”

En onder een presidentschap van Donald Trump?

„Als ik hem op zijn woord moet geloven, gaat hij Islamitische Staat platbombarderen. Maar hij wekt niet de indruk echt te weten hoe Syrië in elkaar zit.”