Onderschatte Duitse politicus ten tijde van de Koude Oorlog

Walter Scheel (1919-2016) Hij was als minister van Buitenlandse Zaken de uitvoerder van de Ostpolitik van kanselier Willy Brandt. Later werd hij president.

Walter Scheel, toen minister, in 1974. Foto AP

Als president van het toenmalige West-Duitsland genoot Walter Scheel, die woensdag op 97-jarige leeftijd is overleden, grote populariteit – en niet alleen vanwege de meezinger (opgenomen voor een goed doel) ‘Hoch auf dem gelben Wagen’, waarmee hij in 1973 wekenlang in de hitparade had gestaan. Scheel was een groot redenaar, die gemakkelijk contact legde met de bevolking. En als minister van Buitenlands Zaken (1969-1974) en later president (1974-1979) speelde hij een belangrijke rol bij de ontspanningspolitiek, de ‘neue Ostpolitik’, waarmee bondskanselier Willy Brandt toenadering zocht tot de DDR, de andere communistische landen en vooral de Sovjet-Unie.

Scheel kwam uit het bedrijfsleven. Voor de Tweede Wereldoorlog had hij net een opleiding tot bankmedewerker voltooid, toen hij in 1939 hij in dienst moest. Tot 1945 diende hij als jachtvlieger bij de luchtmacht. Pas in 1978 onthulde Der Spiegel dat hij lid was geweest van Hitlers NSDAP.

Na de oorlog leidde Scheel verschillende bedrijven en richtte hij een financieel-adviesbureau op. Ook werd hij eind jaren veertig lid van de liberale partij FDP. Samen met generatiegenoten probeerde hij die partij rijp te maken voor een coalitie met de sociaal-democratische SPD.

Die coalitie liet aanvankelijk op zich wachten, en Scheel kreeg (en greep) de kans om op 42-jarige leeftijd minister van Ontwikkelingssamenwerking te worden onder CDU-kanselier Adenauer. Na de verkiezingen van 1969 kwam het eindelijk tot een coalitie tussen de FDP, waarvan Scheel nu de leider was, en de SPD van Willy Brandt, die kanselier werd. Scheel werd minister van Buitenlandse Zaken en vicekanselier.

Aanvankelijk vreesden velen dat hij te licht was voor de zware functie. De architecten van de Ostpolitik waren ook eerder Brandt en diens partijgenoot Egon Bahr. Maar Scheel bleek toch goed tegen zijn taak opgewassen. Hij speelde een sleutelrol bij het werven van steun in de Bondsdag voor de zeer omstreden nieuwe politiek tegenover de communistische landen en het andere Duitsland.

Een curieuze situatie ontstond toen Brandt in 1974 moest aftreden vanwege een spionageschandaal, en vicekanselier Scheel hem negen dagen moest vervangen tot er een nieuwe kanselier (Helmut Schmidt) was gekozen. Uitgerekend in die periode viel de verkiezing van de nieuwe bondspresident – dat werd Scheel, die daardoor één dag tegelijkertijd president en kanselier was.