Nabije exoplaneet, onbereikbaar ver weg

Astronomie

De ontdekking van een exoplaneet in een baan rond de dichtstbijzijnde buurster van de zon is een astronomische mijlpaal.

Astronomen hebben een planeet ontdekt bij Proxima Centauri – de meest nabije ster op onze zon na. De planeet, waarnaar lang is gezocht, heeft de aanduiding Proxima b gekregen. Hij volgt een krappe omloopbaan om zijn ster en is waarschijnlijk iets groter dan de aarde. De temperatuur aan het oppervlak van Proxima b is zo gematigd dat er (theoretisch) leven mogelijk is. De ontdekking – een astronomische mijlpaal – lekte eerder al uit. Het wordt nu bevestigd met een artikel in het wetenschappelijke tijdschrift Nature.

Naar planeten bij Proxima Centauri wordt al bijna twintig jaar vergeefs gezocht. Dat het nu eindelijk is gelukt, is voor een belangrijk deel te danken aan de Pale Red Dot-campagne, een internationale waarnemingsactie onder Britse leiding die specifiek op Proxima Centauri was gericht. De belangrijkste waarnemingen zijn gedaan met de 3,6-meter ESO-telescoop in het noorden van Chili.

Deze telescoop is uitgerust met een speciaal instrument – de HARPS-spectrograaf – waarmee kan worden gemeten of een ster kleine, regelmatige schommelingen vertoont. Dergelijke periodieke schommelingen duiden erop dat er een planeet om de ster draait. De duur van de schommeling verraadt de omlooptijd van de planeet en de afstand tot zijn moederster. Uit de ‘hevigheid’ van de schommeling kan de massa van de planeet worden afgeleid.

Proxima Centauri ‘wiebelt’ met een periode van iets meer dan elf dagen. Berekeningen komen uit op een planeet die 30 procent meer massa heeft dan de aarde en op slechts 7 miljoen kilometer om de ster draait. Rechtstreekse waarnemingen ontbreken: daarvoor is zijn schijnsel te zwak.

Vergeleken met de situatie in ons zonnestelsel is de afstand tussen planeet en ster bizar klein. De binnenste planeet van het zonnestelsel, Mercurius, is gemiddeld 58 miljoen kilometer van de zon verwijderd. En dat is al voldoende om de temperatuur aan het planeetoppervlak tot meer dan 400 °C op te jagen – hoog genoeg om lood te laten smelten.

Zo’n vaart zal het op Proxima Centauri b niet lopen: zijn moederster is een zogeheten rode dwerg. Het sterretje is zeven keer zo klein als de zon en heeft een oppervlaktetemperatuur van ongeveer 2.800 °C, beduidend koeler (zon: 5.500 °C). Hierdoor ontvangt de planeet zelfs minder licht en warmte dan de aarde van de zon. Dat maakt dat de temperatuur er gematigd genoeg kan zijn voor de aanwezigheid van vloeibaar water.