Hoe flexibel kan een vaste baan zijn?

Arbeidsmarkt Met het vastebanenplan van D66 laait de discussie over flexwerk weer op. „De discussie vast versus flex is ongezond.”

Een brievensorteercentrum van PostNL. Circa tweederde van de flexbanen bestaat uit laagopgeleid werk, volgens Ruud Muffels, hoogleraar arbeidsmarkt en sociale zekerheid. Foto ANP / Robin van Lonkhuijsen

Over de hoofden van de kleine drie miljoen flexwerkers en zpp’ers lijkt zich een geloofsstrijd te voltrekken. Vakbonden en partijen als de SP, PvdA, CDA en nu ook D66 roepen om meer vaste banen, om de maatschappelijke tweedeling tegen te gaan. Aan de andere kant staan werkgevers, die de oplossing zien in betere regulering en bescherming van de positie van flexwerkers.

De arbeidsmarkt is een belangrijk verkiezingsthema, omdat grote vraagstukken onder het huidige kabinet-Rutte zijn blijven liggen. Ondertussen groeit een generatie flexwerkers en zzp’ers op met weinig sociale zekerheid en pensioenopbouw en geen perspectief op een mooie carrière of een eigen woning.

Regeringspartijen VVD en PvdA hebben uitgebreid onderzoek laten doen naar de kwetsbaarheid van zzp’ers, maar waren principieel te verdeeld om gezamenlijk beleid te maken. De Wet werk en zekerheid van minister Asscher (Sociale Zaken, PvdA), die meer vaste banen moet opleveren, heeft de flexibilisering nog niet gestuit. Sinds de eerste helft van vorig jaar zijn er 15.000 vaste banen bij gekomen, maar ook 72.000 flexbanen. Het lastiger maken van flexwerk (maximaal drie contracten in twee jaar in plaats van drie jaar) heeft weinig effect gehad.

Iedereen een vaste baan

D66, dat vrijdag zijn verkiezingsprogramma presenteert, wil het andersom proberen. Iedereen moet recht krijgen op een contract voor onbepaalde tijd, zegt de partij in een vooruitblik die afgelopen weekend werd gepresenteerd. Niet door flexwerk moeilijker te maken, maar door vaste banen aantrekkelijker te maken voor werkgevers.

Ontslag moet veel sneller en goedkoper worden, zonder toets op rechtsgeldigheid vooraf. Meer mensen krijgen recht op een ontslagvergoeding, maar de hoogste vergoedingen verdwijnen. De belasting op arbeid moet omlaag en het financiële risico bij ziekte en arbeidsongeschiktheid van personeel moet worden verkleind. De overheid moet maximaal bijdragen aan bijscholing. In overleg met de sociale partners wil D66 toe naar „één arbeidsrechtelijk regime voor alle werknemers”, met het vaste contract als enige contractsoort.

Het lijkt een radicaal streven voor het liberale, pragmatische D66. Maar onder de vlag van vaste banen zoekt de partij het midden tussen vakbonden en werkgevers. Het heeft zowel in de Tweede Kamer als daarbuiten gemengde reacties opgeroepen. De PvdA heeft D66 hartelijk verwelkomd in het kamp voor vaste banen. Maar de SP noemt de nieuwe toon van D66-leider Alexander Pechtold „oude wijn in nieuwe zakken”.

„Je kunt ‘vast’ ook zo flexibel maken dat het geen vast meer is”, reageert Agnes Akkerman, hoogleraar arbeidsmarktinstituties en arbeidsrelaties in Nijmegen. „Wat betekent het nog als je iedereen een vast contract geeft? Een arbeidsmarkt zonder flexwerk bestaat niet.”

Ruud Muffels, hoogleraar arbeidsmarkt en sociale zekerheid in Tilburg, ziet het D66-plan juist als een „derde weg”. „Nederland heeft nu veel laagwaardige flex. Ongeveer tweederde van de flexbanen is voor laagopgeleiden en wordt slecht betaald. Dat is vreemd, want volgens economische wetten zou je onzeker werk juist beter moeten belonen. Waar we naartoe moeten, is hoogwaardige flex. Alle banen zullen iets flexibeler worden, maar wel met behoud van goede werknemersrechten.”

Pleidooi voor basisstelsel

„We moeten ophouden met de discussie ‘vast versus flex’. Die is ongezond”, vindt Jurriën Koops, directeur van uitzendkoepel ABU. „Het neigt naar een discussie over echte en onechte banen – in FNV-termen. De discussie zou meer moeten gaan over: hoe houden we zo veel mogelijk mensen aan het werk en hoe zorgen we ervoor dat we het voor alle werkenden arbeidsrechtelijk goed regelen?”

De ABU moet de financiële belangen beschermen van de flexbranche – en die zijn groot. De koepel pleitte onlangs met vier andere brancheverenigingen voor een basisstelsel voor alle werkenden, zowel vaste werknemers als flexwerkers en zzp’ers. Iedereen heeft daarin basisrechten op scholing, arbeidsongeschiktheid en pensioen, losgekoppeld van de contractvorm.

„We stallen nu nog alle arbeidsvoorwaarden bij één werkgever”, zegt Marjolein ten Hoonte, directeur arbeidsmarkt bij Randstad Nederland, aangesloten bij de ABU. Dat kan anders, volgens haar. Arbeidsvoorwaarden die „met je meereizen”, zouden leiden tot „een veilige en flexibele arbeidsmarkt voor iedere werkende, niet alleen voor mensen met een vast contract”.