Suu Kyi laat Birmezen dansen

Politieke omwenteling

De machtsovername in Birma is soepeler verlopen dan werd gevreesd. Maar aan serieus beleid is Aung San Suu Kyi nog amper toegekomen. Haar bezoek aan China markeert wellicht een keerpunt.

Aung San Suu Kyi inspecteert een erewacht na haar aankomst in Beijing op donderdag. Foto Mark Schiefelbein/AP

Op pas verworven vrijheid kan je dansen. Dat bewijst een heupwiegende man op een natte zondag aan de rand van het Mahabandoola Park in Rangoon. Uit de speakers schalt Birmese popmuziek, bedoeld om een openluchttentoonstelling van politieke cartoons luister bij te zetten. Geplastificeerde prenten tonen open en bloot de kritiek, de lof en de emoties van de tekenaars.

Waarom hij danst, vraag ik de man. Even stopt hij, dan buigt hij zich naar mij toe en wijst hij naar de tentoonstelling om hem heen. „Because I can”, zegt hij en swingt verder.

Zo’n expositie was lang ondenkbaar. Nu vertolken de cartoonisten — beleefd en braaf naar westerse begrippen — de nationale gevoelens. De opluchting van het leger verlost te zijn is groot, blijkens een prent van een paar modderige legerkisten voor een deuropening naar een huis vol witte duiven en vredessymbolen. Tevens zijn de verwachtingen voor een democratisch Birma hooggespannen. Dat maakt een tekening duidelijk van Aung San Suu Kyi die met naald en draad een lappendeken naait in de vorm van Birma. De boodschap: alleen de Dame, zoals Suu Kyi vaak wordt genoemd, kan dit land met meer dan 135 etnische groepen en enkele langlopende gewapende conflicten met rebellengroepen verenigen.

Zo’n vier maanden is Aung San Suu Kyi inmiddels aan de macht, na de monsterzege van haar Nationale Liga voor Democratie afgelopen november. De overwinning maakte een einde aan vijftig jaar repressieve militaire heerschappij. Ook de generaals hadden overigens veel baat bij een succesvolle gang naar democratie. Het was immers de voormalige juntaleider Than Shwe die in 2005 tot de conclusie kwam dat het tijd was te veranderen; hij merkte dat zijn junta en bevriende Birmese zakenlieden steeds meer hinder ondervonden van de internationale economische sancties. Maar dat de machtsoverdracht zo soepel zou verlopen hadden weinigen verwacht.

Masseer- en onderhandelingswerk

Aung San Suu Kyi moest wel het nodige masseer- en onderhandelingswerk verrichten. Voor haar aantreden dit voorjaar overlegde ze meerdere keren met de huidige bevelhebber Min Aung Hlaing en met Than Shwe, die achter de schermen nog steeds een zeer machtig figuur lijkt te zijn.

Dat botsingen zijn uitgebleven kan als een overwinning voor Suu Kyi worden gezien, maar na honderd dagen aan de macht is er nog weinig zichtbaar van echt beleid. „Wij willen nationale verzoening, interne vrede, het aanpassen van de grondwet en het versterken van een dynamisch democratisch systeem”, hield Suu Kyi toehoorders afgelopen april voor, in haar nieuwsjaarsrede na het Birmese waterfestival. Maar hoe ze dat wil bereiken is allesbehalve helder. Birmezen kunnen het haar ook moeilijk vragen: sinds haar aantreden laat ze zich spaarzaam zien in het openbaar.

Wellicht markeert Suu Kyi’s uitgebreide bezoek aan China de afgelopen dagen een kentering. Ze werd door de Chinese partijtop ongekend in de watten gelegd. Officieel is Suu Kyi ‘slechts’ minister van Buitenlandse Zaken en staatsraad, aangezien de grondwet haar uitsluit van het presidentschap. Maar als minister werd ze toch uitgebreid ontvangen door de Chinese president Xi Jinping, wat een grote uitzondering is op het diplomatieke protocol.

De wederzijdse belangen zijn enorm. China heeft Birma nodig als bron van hout, jade, edelstenen, elektriciteit, olie, gas en voor zijn haven aan de strategisch gelegen Golf van Bengalen. Zeker nu de spanningen in de Zuid-Chinese Zee oplopen, wil China niet afhankelijke zijn van de Straat van Malakka, waar de Amerikaanse marine de dienst uitmaakt.

Voor Birma is China niet alleen het dichtstbijzijnde buurland en een grote investeerder. Het Chinese politburo was ook een nauwe bondgenoot van de junta. Toen de wereld Birma isoleerde bleven de banden met China warm. Terwijl nog geen kwart van de huishoudens in Birma elektriciteit heeft, werd met Chinees geld door Chinese oliemaatschappijen een olie- en gaspijpleiding aangelegd van de Golf van Bengalen naar de Chinese grens. De kritiek in Birma is dat Birmezen te weinig profiteren van de Chinese investeringen in het land, het is te veel eenrichtingsverkeer.

Het meest omstreden voorbeeld is de bouw van de Myitsone-dam, een waterkrachtcentrale in het noorden van Birma. Het project zou ruim 3 miljard kosten en de stroom zou naar China gaan. Als oppositieleider wist Aung San Suu Kyi bij toenmalig president Thein Sein in 2011 af te dwingen dat het project werd stopgezet. China lobbyt ervoor dat Myitsone alsnog doorgaat.

Op een persconferentie afgelopen vrijdag in Beijing zei Suu Kyi dat er geen nieuws te melden viel over Myitsone, behalve dat een Birmese commissie alle geplande waterkrachtprojecten op de Irrawaddy tegen het licht houdt. De Chinese leiders doen overduidelijk hun best de relatie met Suu Kyi te verbeteren. „De verbetering van bilaterale relaties moet tastbare voordelen voor onze beide volken bieden’’, zei de Chinese president Xi Jinping. Met andere woorden: hij beseft dat in de nieuwe situatie ook de burgers van Birma moeten profiteren van Chinese investeringen. De tijd van alleen het leger en zakenlieden spekken is duidelijk voorbij.

Meer waard dan panda’s

Hoe zeer Xi goede betrekkingen met Suu Kyi wil blijkt uit de belofte actief mee te werken met het vredesproces in Birma. Normaliter houdt China zich verre van zo’n actieve opstelling in de interne politiek van andere staten. Als China zich hard maakt voor vrede in Birma, heeft Suu Kyi op haar belangrijkste buitenlandse bezoek een blijk van Chinese vriendschap meegekregen die de waarde van een stel panda’s vele malen overstijgt.

De legers van de etnische Wa (de grootste rebellengroep in Birma) en de Kokang worden moreel en direct met wapens, geld en trainingen gesteund door China. Zij strijden tegen het Birmese staatsleger om regionale autonomie en controle over smokkelroutes en bodemschatten. De strijd duurt, af en aan, inmiddels zeventig jaar.

Aung San Suu Kyi verklaarde in China nog dat vrede haar belangrijkste doel is. „Zonder vrede kan er geen duurzame ontwikkeling in het land zijn”, zei de 70-jarige Nobelprijswinnaar. Eind deze maand beginnen op initiatief van Suu Kyi nieuwe vredesbeprekingen. Tijdens haar bezoek aan China lieten verschillende groepen, onder wie de Wa en Kokang, weten dat zij opeens besloten hebben deel te nemen. De hand van China is onmiddellijk zichtbaar.

De weg naar vrede in Birma — voor het eerst in zeventig jaar — is lang. De belangen zijn immens en de weerstand groot, maar als Aung San Suu Kyi in staat is serieuze onderhandelingen te voeren, heeft haar eerste grote reis, aan het eind van haar wittebroodsmaanden, een succes van formaat opgeleverd.