De man die in elf jaar overal de pokken uitroeide

Necrologie Donald A. Henderson (1928-2016)

Na aanvankelijke scepsis omhelsde de WHO zijn tactiek. Donald Henderson kreeg pokken de wereld uit.

Donald Henderson Foto Clarkson University

De Amerikaanse arts Donald Henderson was de onvermoeibare, drijvende kracht achter de uitroeiing van de pokken. Voor het eerst wist de mens een infectieziekte te laten verdwijnen. Henderson begon in 1966 en in 1977 kreeg voor het laatst een mens buiten een onderzoekslaboratorium de pokken. De tweede uitgeroeide ziekte laat nog steeds op zich wachten. Polio zou volgen, in 2000. Maar de polio-uitroeiing is al 16 jaar over tijd.

Henderson maakte naam als infectieziektebestrijder tijdens de Aziatische griep die in 1957 de wereld teisterde. Na de succesvolle uitroeiing van het pokkenvirus (1966-1977) adviseerde hij Amerikaanse presidenten over de bestrijding van bioterrorisme. Hij overleed vrijdag aan complicaties van een heupbreuk.

Toen Henderson in 1966 de pokken aanpakte, in dienst van de Wereldgezondheidsorganisatie, geloofde niet iedereen dat het zou lukken. Er was al een campagne om malaria uit te roeien, maar die faalde. Een tweede mislukking zou erg slecht zijn voor het aanzien.

Er was zelfs een weddenschap met een WHO-bons: die zou een autoband opeten als het pokkenuitroeiingsprogramma in India zou slagen. Toen het zo ver was „heb ik hem gemeld dat we de band klaar hadden liggen en waar we hem heen moesten sturen”, zei Henderson in 2008 in een interview in het WHO-bulletin. Maar de official krabbelde terug. De band is nooit verstuurd en niet geconsumeerd.

De pokken zijn een virusziekte. Er was een vaccin. Er waren massavaccinatiecampagnes, maar het was slecht bekend waar de ziekte heerste. Nog in 1964 waren er veel landen in Afrika en Azië die niet wisten of er pokkenpatiënten binnen hun grenzen leefden. Laat staan dat ze wisten hoeveel patiënten er waren.

Hendersons kleine team trok eropuit om samen met lokale artsen en verpleegkundigen patiënten op te sporen en iedereen in de omgeving te vaccineren. Zo doorbraken ze de infectieketen. Dat werkte uiteindelijk beter dan de massavaccinaties.

Het uitroeien van een virus dat mensen ziek maakt, lukt als het virus geen andere gastheren heeft. Daardoor vallen de meeste virussen af.

Om meerdere redenen was het pokkenvirus goed gekozen, maar toch was het een gigantische klus. Henderson heeft die geklaard, maar zat daarna met een kater: de ziekte was weg, maar het pokkenvirus was een potentieel wapen in de biologische oorlogsvoering. Zowel de Russen als de Amerikanen, en misschien nog andere landen, wilden hun voorraden niet vernietigen. Sinds de genetische code van pokken is ontrafeld, is het fysiek bewaren van het virus echter niet meer zo belangrijk.