De man die de mondharmonica liet huilen, tintelen en flirten

Necrologie Toots Thielemans (1922 -2016)

Harmonicavirtuoos

Muzikant stond op podium met groten der aarde. Hij legde liefde in herkenningsmelodietjes.

Toots Thielemans in 2011 op het North Sea Jazz Festival in Rotterdam Foto Andreas Terlaak

Het geluid van zijn harmonica was te herkennen uit duizenden. Het instrument dat hij decennia lang koesterend tegen zijn mond heeft gedrukt, kon hij zachtjes laten huilen, maar ook laten tintelen en flirten. Het zong vaak een tere blues waarin af en toe toch een zonnetje door de melancholie kon prikken, maar het was in zijn jongere jaren ook in staat stevig te swingen.

Toots Thielemans, de grootheid van de kleine mondharmonica, is maandagochtend in zijn slaap overleden. Hij revalideerde na een val, waarbij hij zijn schouder had gebroken. Hij was 94 jaar, en had zijn muzikale carrière nog maar drie jaar geleden afgesloten, omdat de astma het hem onmogelijk maakte nog een hele avond te spelen. Bij zijn negentigste verjaardag trad hij, achter gesloten deuren, nog op voor het Belgische koningspaar. België was trots op hem – de man die nooit vergat te vermelden dat hij weliswaar met de grootste jazz-muzikanten ter wereld had gespeeld, maar toch altijd dat kleine manneke uit Brussel was gebleven. En dat hij zich, na zijn vele Amerikaanse projecten, allang weer in een dorpje nabij Brussel had gevestigd.

Zijn wereldhit Bluesette maakte hij in 1962, toen hij nog gitarist was en het melodietje floot bij zijn eigen gitaarbegeleiding. Het werd ook door tientallen anderen gespeeld en leverde hem, zoals Thielemans zelf graag zei, een goed verzorgde oude dag op.

Hij heette Jean-Baptiste Thielemans en was de zoon van een Brusselse caféhouder die vaak levende muziek in zijn zaak binnenhaalde – zoals in de jaren veertig en vijftig nog heel gebruikelijk was. Jazz en swing waren de populairste genres in die dagen. De jonge Thielemans rekende de swingvirtuozen Django Reinhardt en Stéphane Grappelli tot zijn eerste idolen. Het razendsnelle raffinement waarmee zij de nootjes aaneenregen, wilde hij evenaren. En dat lukte, eerst op de gitaar, later op de mondharmonica die hij altijd liefkozend zijn „broodje” noemde.

Begin jaren vijftig werkte Thielemans al met een kwintet van de beroemde pianist George Shearing – en daarmee begon zijn faam in jazzkringen. Tot de velen met wie hij speelde, behoorden jazzreuzen als Ella Fitzgerald, Shirley Horne, Quincy Jones, Oscar Peterson, Peggy Lee en Bill Evans. In later jaren lieten ook popgroten als Paul Simon en Billy Joel hun muziek graag door Thielemans' harmonica verrijken. En hij werkte bovendien met de Braziliaanse zangeres Elis Regina.

„Toots heeft helemaal in zijn eentje voor de emancipatie van de harmonica gezorgd”, zei Quincy Jones eens. Voor alle artiesten met wie hij werkte, was Thielemans de man die een enkel ijl wijsje boven de hoofdmelodie kon doen uitstijgen, waarmee hij hun nummers net een extra aantrekkelijk accent kon geven.

Hetzelfde deed hij in de herkenningsmelodietjes die hem in Nederland beroemd maakten. Speels en dartel danste om de nootjes heen – in de muziek die Rogier van Otterloo componeerde voor de film Turks fruit, en in Jurre Haanstra's muziek voor de tv-serie Baantjer. Thielemans schiep er eer in van zulke karweitjes als kleinood te beschouwen – en niet als makkelijke routineschnabbeltjes. Zo wijdde hij zich ook met groot genoegen aan het versieren van het titelliedje voor de kleuterserie Sesame Street.

Maar ook op internationale schaal werden zulke tunes zijn specialiteit – van de Hollywood-film Midnight Cowboy via de Zweedse kinderserie Dunderklumpen tot en met de Vlaamse politiereeks Witse. Daarnaast bleef hij echter ook trouw aan de jazz. Op het North Sea Jazzfestival werd de beminnelijke veteraan allengs een van de alleroudste trekpleisters. Hooguit moest hij op den duur zijn tempo aanpassen aan zijn leeftijd. Hij hoefde geen nootjesrecords meer te vestigen. Maar zijn toon behield de wiegende warmte waarin hij excelleerde.

Tot hij in maart 2014 moest besluiten zijn carrière te beëindigen. Alle nog geplande concerten werden afgelast. „De heer Thielemans wenst nu te genieten van de rust die hij heeft verdiend”, verklaarde zijn manager toen. Maar lang heeft die rust niet meer geduurd.