Veertig klanten op schaars spoor

Dienstregeling

Spoorbeheerder ProRail presenteert na anderhalf jaar puzzelen de dienstregeling voor 2017. Wie mag wanneer waar rijden? Wie heeft het meeste recht op het spoor?

Grootste wijziging sinds 2007 ©

NS en ProRail gebruiken het soms als excuus voor storingen: het Nederlandse spoor is met 8.000 ritten per dag een van de intensiefst gebruikte netten ter wereld. Veertig vervoerders – waarvan er negen reizigers vervoeren, de rest goederen – willen een plek op dat spoornet.

ProRail is niet alleen verantwoordelijk voor het onderhoud van het spoor, maar ook voor de verdeling van de capaciteit. Deze maandag presenteert het bedrijf de dienstregeling voor 2017 aan alle vervoerders, geldig vanaf 11 december 2016. Welke vervoerder mag wanneer waar rijden? De dienstregeling 2017 van NS en andere vervoerders, met daarin de precieze reistijden, verschijnt jaarlijks in november.

Doorgaans verandert er niet zo veel aan de jaarlijkse dienstregeling. Komend jaar wel. Het gaat om de grootste wijziging sinds 2007, toen de Betuweroute in gebruik werd genomen en de hogesnelheidslijn klaar was.

Dat 2017 sterk afwijkt heeft drie redenen. Er zijn afgelopen jaar nieuwe sporen gelegd bij Utrecht en Schiphol, waardoor op een aantal trajecten meer treinen kunnen rijden. Daarnaast staat er voor komend jaar veel groot onderhoud gepland. Na de vernieuwing van vorig jaar is het tijd voor vervanging van infrastructuur. De goederenvervoerders hebben te maken met de werkzaamheden aan het vervolg van de Betuweroute in Duitsland, waardoor goederentreinen worden omgeleid via Brabant en Oost-Nederland.

Nachtgaten

Basisuurpatroon, spoorbezettingsdiagram, overkruistijden. En de mooiste: nachtgaten. In de Inktpot, het markante hoofdkantoor van ProRail in Utrecht, legt programmamanager jaardienstverdeling Bart Janssen uit hoe de dienstregeling tot stand komt. Met 25 collega’s is hij er al anderhalf jaar mee bezig.

Begin 2015 begonnen ze met een basisdienstregeling. Vervolgens dienen de klanten van ProRail hun aanvragen in, zowel voor vervoer als voor onderhoud. Met een speciaal computerprogramma slaan de medewerkers van ProRail aan het puzzelen. Ze moeten alle conflicten, die optreden als meerdere aanvragers op dezelfde tijd hetzelfde spoor willen gebruiken, oplossen.

Bij aanvang zijn er circa 50.000 van zulke conflicten. Janssen laat een voorbeeld zien op het scherm: een goederentrein botst met een NS-trein op station Amersfoort, die daar schijnbaar als reserve naast een perron staat geparkeerd. Dat wordt een telefoontje naar NS: is die trein daar echt nodig, op dat moment? Alle kruisingen en rode seinen worden uit het systeem gehaald. In andere Europese landen worden die wel in de planning opgenomen, met een grotere kans op ongelukken.

De vervoerders kunnen in juli reageren op de concept-dienstregeling, de definitieve versie wordt bekend gemaakt op de derde maandag van augustus. De deadlines zijn Europees vastgelegd en overal gelijk.

Voor 2017 staat veel onderhoud gepland, met overlast als gevolg. Van de 2.400 grote ingrepen zijn er 53 ‘uitzonderlijk hinderrijk’: treinreizigers moeten per bus worden vervoerd. ProRail plant het onderhoud zo veel mogelijk in vakanties en weekenden. Een complicatie zijn evenementen als festivals en beurzen. Janssen: „Vorig jaar werd pas laat bekend dat Koningsdag in Zwolle werd gevierd. We hadden daar op die dag onderhoud gepland, dat kun je dan niet meer aanpassen.”

Janssen vindt het een mooie puzzel. „Je moet reizigers, goederen en werkzaamheden, drie totaal verschillende producten, samen zien te brengen. We kunnen niet iedereen gelukkig maken, maar het belangrijkste is dat we het onafhankelijk doen. Wie heeft het meest recht op het spoor, daar gaat het om. Binnen ProRail is dat soms lastig, want onze collega’s van onderhoud zijn ook klanten.”

Onafhankelijk is het sleutelwoord bij de verdeling van schaarse ruimte op het spoor. Daar krijgt deze taak van ProRail ook een politieke dimensie.

Staatssecretaris Dijksma (Infrastructuur en Milieu, PvdA) wil ProRail omvormen van zelfstandig bedrijf tot een agentschap of zbo onder de hoede van het ministerie. Het kabinet onderzoekt nu wat daar allemaal bij komt kijken. Eén van de complicaties is behoud van de onafhankelijke positie van ProRail. Straks wijst ProRail als dienst van het ministerie capaciteit toe aan NS, die vervoersafspraken maakt met datzelfde ministerie.

De goederenvervoerders, met Deutsche Bahn als verreweg de grootste, vinden nu al dat NS wordt voorgetrokken. Ook ProRail-topman Pier Eringa voorziet problemen, liet hij eerder weten: „Dichter bij de overheid heeft nooit de voorkeur gehad, omdat daarmee samenwerking tussen spoorpartijen moeilijker wordt. ProRail is van alle vervoerders. Voor reizigers en goederen. Wij willen een onafhankelijke positie houden in de spoorsector.

Ondertussen zijn Janssen en zijn team al bezig met 2018, het jaar dat de eerste treinen zeer frequent, ofwel spoorboekloos, moeten gaan rijden. Janssen: „De reiziger hoeft dan niet meer te plannen, maar spoorboekloos betekent hier juist veel planning. De uitdaging wordt voor ons groter.”