Russische coup in Iran, maar Khomeiny zwijgt

Carolien Roelants is Midden-Oostenexpert en scheidt hier elke week de feiten van de hypes

Rode lijnen, is mijn stelling, zijn er om straffeloos te negeren als dat beter van pas komt. Zie Obama’s rode lijn ten aanzien van gebruik van gifgas door Syriës Assad, die later niet meer dan onze perceptie van een rode lijn bleek te zijn. Zei Obama zelf. Ik dacht dat het Iran van de ayatollahs principiëler was (in goed en kwaad), maar nee.

Sinds vorige week gebruikt Rusland een Iraanse basis voor zijn luchtaanvallen op alles en iedereen in Syrië die Poetin daar als terrorist beschouwt. Op de basis Shahid Nojeh in West-Iran zijn strategische bommenwerpers gestationeerd. Eerst vlogen die op Syrië vanuit Rusland. Maar ze moesten om Turkije heen. Vanuit Iran is het zo’n duizend kilometer korter en kunnen ze meer bommen meenemen.

Vanuit Rusland gezien is dit veel meer dan een praktisch voordeel: het is een coup. Voor het eerst sinds de islamitische revolutie van 1979 staat Iran een buitenland toe troepen en materieel op zijn grondgebied te stationeren.

Waar is Khomeiny gebleven? Zelfs zijn geest is kennelijk in zijn enorme, marmeren mausoleum bijgezet. Een van de zuilen waarop hij zijn islamitische republiek heeft gebouwd is immers het beginsel van niet-gebondenheid: noch West, noch Oost. Dat was voor een belangrijk deel het product van de dominante Amerikaanse rol onder de sjah. Denk aan Khomeiny’s reactie op het besluit van de sjah in 1964 om Amerikaanse militairen te vrijwaren van vervolging: „Ze hebben het Iraanse volk gereduceerd tot een niveau lager dan dat van een Amerikaanse hond.” Maar met Oost wilde hij ook niets te maken hebben.

Nu zou u kunnen betogen dat Oost destijds stond voor het anti-religieuze communisme, en dat dat is bijgezet op het knekelveld van ideologieën. Maar het Iraanse wantrouwen jegens Oost is ouder dan het communisme. Iran heeft ook slechte herinneringen aan de tsaristisch-Russische overheersing in de negentiende eeuw. Later steunde Moskou Saddam Hussein in de Golfoorlog en Poetin op zijn beurt sloot zich aan bij de internationale sancties die Iran moesten dwingen tot nucleaire concessies. Hij weigerde de S-300 luchtdoelsystemen te leveren die Teheran wilde hebben om zijn atoominstallaties beter te kunnen beschermen.

De Iraanse grondwet verbiedt buitenlandse militaire bases. Maar dat zijn woorden en daar kan je creatief mee omgaan. Iraanse leiders zeggen nu dat Shahid Nojeh „geen Russische basis is geworden” of dat de Russische vliegtuigen „alleen komen tanken”.

Stelletje schijnheiligen.

Dus waarom? Ik denk niet dat Iran nu in het Russische kamp zit. Niet wegens Khomeiny, maar het onderling wantrouwen is te groot. Het is een ad hoc alliantie, gebouwd op gemeenschappelijke belangen; het overeind houden van het Syrische regime en de beteugeling van de Islamitische Staat. En de S-300 wordt nu geleverd (wat overigens een Israëlische rode lijn was). Als de belangen maar groot genoeg zijn, moeten de principes wijken.