Poetins nieuwe garde kleurloze ja-knikkers

Rusland

President Poetin heeft zijn vertrouweling Sergej Ivanov aan de kant gezet. Waarom vervangt hij zijn oude bondgenoten door dienstbare uitvoerders?

Voorbijgangers lopen langs een kartonnen beeltenis van de Russische president Vladimir Poetin nabij het Kremlin in Moskou, tijdens zijn eerste presidentschap. Foto Denis Sinyakov/Reuters

Zorgelijke oogopslag, bolle wangen, het dunne haar keurig in de scheiding. Aan tafel bij president Poetin doet zijn nieuwe kabinetschef en rechterhand Anton Vajno zijn best om vastberaden over te komen terwijl hij zijn vooraf ingestudeerde tekst opdreunt. Onder de goedkeurende blik van de president somt de 44-jarige Vajno op wat er in zijn nieuwe functie van hem wordt verwacht.

Het contrast met de man die tegenover hem zit, kan haast niet groter zijn. Bijna spottend neemt vertrekkend stafchef Sergej Ivanov zijn opvolger op. Zeventien jaar lang was de voormalige KGB’er Poetins rechterhand. De 63-jarige politieke veteraan staat bekend als een havik. Hij was een van de insiders die een leidende rol hadden bij de annexatie van de Krim.

Nu is hij ineens aan de kant gezet. Ivanov blijft weliswaar lid van de Russische Veiligheidsraad, maar zijn nieuwe functie van speciaal gezant voor milieu en verkeer is in Rusland niet bepaald een promotie. „Ik herinner mij uw verzoek om u niet langer dan vier jaar in te zetten als hoofd van de presidentiële administratie. Ik heb begrip voor uw wens om naar een andere werkplek te worden overgeplaatst”, aldus Poetin droog.

Dat Ivanov, een absolute sleutelfiguur in het Kremlin, vrijwillig vertrekt, gelooft vrijwel niemand in Rusland. De Russische en internationale media gonzen dan ook van speculaties en geruchten van intriges. Maar naar de ware redenen blijft het gissen. Wat vaststaat, is dat Ivanovs degradatie de opzienbarendste is in een golf van geruchtmakende ontslagen die sinds enkele maanden over de Kremlinmuren spoelt.

Ivanovs opvolger Vajno mag dan jong zijn, hij is minder onervaren dan hij eruitziet. „Vajno is de absolute favoriet van de president en geniet zijn volledige vertrouwen. Hij heeft zich bewezen als zeer gekwalificeerd uitvoerder en manager” zei hoogleraar en politiek analist Valeri Solovej tegen Radio Svoboda. Vajno, kleinzoon van de eerste secretaris van de Communistische Partij in Estland, werkte jarenlang op de protocolafdeling van het Kremlin en diende regelmatig als Poetins persoonlijk assistent. In 2012 publiceerde hij enkele wetenschappelijke artikelen, waaronder een verhandeling over een zelfbedacht mysterieus instrument, nooscope geheten: „een sensorisch netwerk dat verschijnselen in tijd en ruimte kan lezen.” Hij haalde zich er de spot van de Russische media mee op de hals.

Na zijn intrede in Poetins inner circle verdween de jonge bureaucraat in de coulissen, om er nu pas weer uit te komen. Die onzichtbaarheid komt Poetin nu goed van pas. „Vajno is een van de twaalf of dertien mensen in Rusland die invloed kunnen uitoefenen op de beslissingen van de president”, aldus Solovej. Dat zijn achternaam met omgewisselde klinkers het Russische woord voor ‘oorlog’ (vojna) is, is nog meer voer voor complotdenkers die de Russische sociale media bevolken.

Gevoelige nederlaag

Met het vertrek van Ivanov lijkt het verval van Poetins eens zo machtige vriendengroep definitief ingezet. Vorig jaar moest de directeur van de Russische spoorwegen, Vladimir Jakoenin, het veld ruimen na herhaalde weigeringen om te bezuinigingen. Een paar maanden geleden werd het hoofd van de Antinarcoticadienst, Viktor Ivanov, de laan uit gestuurd. Zelfs het Onderzoekscomité, de Russische federale recherche, bleek niet veilig: op 19 juli werden daar de plaatsvervangend chef en twee van zijn collega’s ingerekend op verdenking van het aannemen van steekpenningen uit de onderwereld. Chef Bastrykin, ook een trouwe bondgenoot van Poetin, leed daarmee een gevoelige nederlaag, maar blijft voorlopig in functie.

De vertrekkende elite bestaat uit mensen die Poetin kennen uit de tijd dat hij nog een onopvallende ambtenaar was in Sint-Petersburg. Deze clan van power agents vormde de afgelopen twaalf jaar de ruggegraat van Poetins regering. Te midden van zijn vrienden gedroeg Poetin zich als een primus inter pares. In ruil voor loyaliteit kregen zijn intimi en hun families ruimschoots de gelegenheid zich te verrijken in bestuursfuncties bij staatsbedrijven. Met hun korte lijntjes naar de rechterlijke macht en de veiligheidsdiensten wisten zij rivalen gemakkelijk op een zijspoor te zetten. Maar in de aanhoudende economische crisis, het gevolg van lage olieprijzen en westerse sancties over de annexatie van de Krim, brengt hun luxueuze, weinig scrupuleuze levensstijl, hen steeds vaker op ramkoers met de president.

Bij deze flamboyante kring van Poetin-getrouwen steekt de nieuwe generatie bleekjes af. Het zijn effectieve en vooral onopvallende managers die Poetin niet anders kennen dan als machtige leider aan wie zij volledig schatplichtig zijn. Van hen hoeft de president weinig tegenwind te verwachten.

Voor een deel van de oude garde viel bijltjesdag definitief op 28 juni. Toen viel bij maar liefst dertien functionarissen een ontslagbrief op de mat. Onder hen de gouverneurs van Jaroslavl en Kaliningrad, twee districten waar Poetins partij Verenigd Rusland bij de vorige verkiezingen slecht scoorde. Twee dagen eerder nam de FSB honderdduizenden euro’s en dollars in cash in beslag bij een huiszoeking in de villa van Andrej Beljaninov, de baas van de federale douane en een oud-KGB-kameraad van Poetin. Hoewel Poetins woordvoerder Dmitri Peskov de reshuffle een „normale rotatie” noemde, komen bijna alle opvolgers uit de koker van de FSB, de in april opgerichte Nationale Garde en de oude KGB. Daarmee is nu een op de vijf regionale leiders afkomstig uit de rangen van de veiligheidsdiensten, zo berekende Bloomberg.

Ook de positie van Igor Setsjin, chef van staatsoliebedrijf Rosneft en Poetin-bondgenoot, zou op de tocht staan. Na eerdere verkoop van Rosneft-aandelen kondigde vicepremier Igor Sjoevalov donderdag een nieuwe veiling aan. Eerder had Poetin Setsjin, die vanwege zijn banden met de KGB de bijnaam Darth Vader heeft, verboden mee te dingen in de veiling van het kleinere oliebedrijf Basjneft.

Setsjins echtgenote kwam afgelopen week negatief in het nieuws toen ze een rechtszaak aanspande tegen oppositiekrant Novaja Gazeta. De jonge Olga Setsjina pikte het niet dat de krant had geschreven over het 80 miljoen euro kostende jacht waarop ze vakantie hield. Van de nieuwe garde hoeft Poetin dergelijk gedrag niet te verwachten. Zij zijn loyaal en dienstbaar, zonder fratsen. Poetin slaat hiermee, ruim voor de presidentsverkiezingen van 2018, een nieuwe koers in.

Volgens politiek analist Tatjana Stanovaja neigt Poetin „naar hen die hem dienen en neemt hij afstand van degenen die, dankzij de middelen die zij ter beschikking hebben, proberen naast Poetin te regeren”, zo analyseerde ze in een artikel van het Moskouse Carnegiecentrum.

Door zich te isoleren van zijn oude bondgenoten en zich te omringen met uitvoerders, maakt de president zichzelf tegelijkertijd machtig, maar ook kwetsbaar. Of, zoals de Russische politicoloog Valeri Pastoechov het recent samenvatte: „Rusland wordt niet meer geregeerd door een prins en zijn entourage, maar door een tsaar en zijn slaven.”