De mussen op viool, de specht op pauk

Biofonie

Kijken met de ogen van bomen en luisteren naar de symfonieën van de natuur. Dat kan in Parijs op de tentoonstelling ‘Het grote orkest van de dieren’.

‘Jay, Nagano’ uit 2016, een van de foto’s van Manabu Miyazaki, te zien in Fondation Cartier, Parijs. Foto Manabu Miyazagi

Een symfonie heeft iedereen weleens gehoord. Maar een biofonie?Ga de natuur in en doe je ogen dicht. Wat je hoort is een biofonie, zegt de Amerikaanse muzikant Bernie Krause. Of ga naar de Fondation Cartier in Parijs om op de expositie Het grote orkest van de dieren te luisteren naar de ‘soundscapes’ van Krause. Of beleef soundscapes op deze site.

Niet-menselijke muziek

In de jaren zestig was Bernie Krause (77) een van de eersten die in de Verenigde Staten muziek maakte met synthesizers. Hij werkte later samen met The Doors, Brian Eno en David Byrne en deed onder meer het geluid voor de filmklassieker Apocalypse Now. Sinds eind jaren zestig is hij gefascineerd door de muziek van natuurgeluiden en maakt hij actief opnames in bossen, op prairies, op zee en in de bergen.

Krause wil dat we luisteren naar niet-menselijke muziek. Van de wind door de bomen tot het gezoem van insecten en de lange uithalen van een bultrugwalvis. Volgens hem zijn in een ecosysteem de geluiden van de soorten op elkaar afgestemd en kiest ieder dier als een muzikant in een orkest een eigen plaats in de biofonie.

Het is een mooie gedachte om de natuur met je oren te observeren; te vaak is geluid niet meer dan achtergrondmuziek bij een visuele ervaring. Maar geluid laat zich lastig exposeren in een museum, hoewel de Londense vormgevers United Visual Artists in de Fondation Cartier een geslaagde poging hebben gedaan.

Dieren en kunst. Om in de stemming te komen hangen op de begane grond van het museum foto’s en video’s van Manabu Miyazaki, die in briljante snapshots dieren betrapt op hun nachtelijke tochten. Hij gebruikte een boobytrapcamera op een bospaadje om ons „de ogen van de bomen te geven”, zoals de Japanse natuurfotograaf het formuleert. Vooral de Vlaamse gaai blijkt op zijn foto’s en films een bron van schoonheid. Prachtige houdingen als een onmogelijk lenige balletdanser, kleuren als van een schilder met een onuitputtelijk palet. Beren, poezen, vossen, herten en zelfs menselijke wandelaars vangt Miyazaki met zijn automatische camera.

Gehuil van een coyote

Na de fotografie krijgt een andere stille kunstvorm een kans op de expositie, maar de schilderijen van Cyprien Tokoudagba, Moke en Pierre Bodo gaan nogal cliché met het idee van het ‘Orkest der dieren’ om: mensen als dieren met instrumenten. Of zijn het dieren als mensen?

Overdonderend zijn wel de grote zwart-witfoto’s van Hiroshi Sugimoto, al zijn het niet echt natuurfoto’s, leert het kaartje ernaast. Bijvoorbeeld de foto van de dramatisch perfect opgestelde groep van zes wolven in een besneeuwd landschap maakte hij in het Denver Museum of Nature & Science: opgezette dieren in een diorama. Als een romantisch schilderij, mooier dan echt.

Hart en hoogtepunt van de expositie is de grote, donkere zaal in de kelderetage van het Fondation Cartier, waar Bernie Krause laat horen hoe symfonisch de natuur kan klinken. Er zijn afwisselend zes soundscapes van hem te horen, fragmenten van opnames gemaakt in Alaska, Zimbabwe, Californië, de Stille Oceaan en het Amazonegebied. Mensen zitten hier en daar op blokken, zijn gaan liggen, of staan te luisteren. Een grote, bewegende graphic wordt op twee muren geprojecteerd. Daarop is te zien hoe hoog de frequentie van het geluid is, en met welk volume het klinkt. Ieder nieuw dier dat zich laat horen wordt met zijn naam geïntroduceerd.

Een van de zes soundscapes nam Krause op in de Californische bergen bij Crescent Meadow. Getsjirp van mussen (de musgors, om precies te zijn), de roffel van een specht en dan plotseling het gehuil van een coyote. Ook daartussen is het nooit helemaal stil. Je ziet de tijd en het geluid langzaam grafisch langs de muren glijden. De mussen op viool, de specht op pauk, de coyotes op trompet: de biofonie van de natuur klinkt inderdaad als een symfonieorkest.