Wie wil de laatste gevangenen van ‘Gitmo’ opnemen?

Obama lijkt zijn verkiezingsbelofte om Guantanámo Bay helemaal te sluiten niet meer in te kunnen lossen. Maar een diplomatiek offensief begint wel resultaat op te leveren: landen in de Golfregio nemen relatief grote aantallen gevangen op.

Foto Charles Dharapak / AP

De Verenigde Staten hebben vijftien gedetineerden uit hun omstreden gevangenis Guantánamo Bay naar de Verenigde Arabische Emiraten (VAE) gestuurd. Dat heeft het Amerikaanse ministerie van Defensie maandagnacht bekendgemaakt.

Het is het grootste aantal gevangenen dat in één keer uit de Amerikaanse marinebasis in Cuba vertrekt tijdens het presidentschap van Obama. De twaalf Jemenieten en drie Afghanen zaten vast sinds de opening van het detentiecentrum in 2002. In de VAE mogen ze – onder toezicht – een nieuw leven opbouwen.

Tijdens zijn verkiezingscampagne en daags na zijn aantreden, begin 2009, beloofde Obama het cellencomplex op Guantánamo Bay te sluiten. Die belofte lijkt hij, met nog minder dan een half jaar in het Witte Huis, niet in te zullen lossen. Na deze vrijlating zitten er nog 61 mensen vast op de basis in Cuba.

Nieuw thuisland

Deze laatste transfer brengt wel een ander doel dichterbij: een nieuw thuisland vinden voor dat deel van de gevangenen van wie is vastgesteld dat ze vrijgelaten kunnen worden. De meesten worden vastgehouden op dubieuze gronden, zijn nooit officieel aangeklaagd en komen al jaren in aanmerking voor vrijlating. Maar het kost Washington veel moeite landen bereid te vinden gevangenen op te nemen. Zo heeft Nederland verklaard hiertoe alleen bereid te zijn als ‘Gitmo’ helemaal sluit.

De laatste maanden begint een diplomatiek offensief resultaat op te leveren, vooral in de Golfregio. Oman, Saoedi-Arabië en de VAE namen relatief grote aantallen op. In januari verplaatste Obama al tien Jemenitische gevangenen naar Oman en in april gingen negen Jemenieten naar Saoedi-Arabië.

De VAE heeft vorig jaar met succes vijf gedetineerden opgenomen, aldus het Pentagon. En in juli 2008 nam het land ook Abdulah Alhamiri op, een Emirati die in Guantánamo zat. Maar waarom de VAE nu ineens bereid zijn zoveel gevangenen op te nemen, is niet duidelijk. Het staatspersbureau WAM heeft het nieuws niet gemeld. En overheidsfunctionarissen in de VAE weigeren commentaar te geven.

De VAE zijn wel een belangrijke bondgenoot van de VS en een grote afnemer van Amerikaanse wapens. Er zijn duizenden Amerikaanse militairen gestationeerd op de luchtmachtbasis Al-Dhafra, die werd gebruikt voor de oorlogen in Irak en Afghanistan en voor de bombardementen op de terreurbeweging Islamitische Staat. En de haven van Dubai wordt veelvuldig gebruikt door Amerikaanse marineschepen.

Het is onduidelijk wat er met de gedetineerden is gebeurd die eerder door de VAE zijn opgenomen. Maar ze hebben waarschijnlijk een soort rehabilitatieprogramma van de overheid doorlopen. Er zijn tot nu toe geen berichten dat ze slecht behandeld worden, zei Clive Stafford Smith, de directeur van de Britse actiegroep Reprieve, die een van de vrijgelaten Jemenieten heeft vertegenwoordigd.

„Van wat ik heb gehoord, worden ze best goed behandeld”, zei Stafford Smith tegen persbureau AP. „Ze mogen niet reizen en ook geen communicatie van enige betekenis hebben. Maar verder zijn ze oké. Arabisch is de voertaal en het is best dichtbij huis.”

Vrees

Met het vertrek van de vijftien naar de VAE staan nog twintig mensen op de wachtlijst voor een transfer. Maar de vrees dat ze weer de wapens zullen opnemen na hun vertrek uit Guantánamo, vertraagt hun vrijlating. De Nationale Inlichtingendienst volgt voormalige gedetineerden en brengt daar elke zes maanden een rapport over uit. Volgens het laatste rapport, dat in maart werd gepubliceerd, heeft 17,5 procent van de 676 vrijgelaten gevangenen zich ‘opnieuw beziggehouden’ met vijandige acties.

Dat percentage is de laatste jaren overigens wel gedaald. Onder voormalig president Bush hebben 111 van de 532 vrijgelaten gedetineerden (21 procent) de wapens opgepakt, terwijl dat slechts gold voor 7 van de 144 gedetineerden (5 procent) die onder Obama zijn vrijgelaten. Dat lagere percentage zou het gevolg zijn van betere screening in de VS en beter toezicht in het land waar ze heen gaan. Maar dat stelt critici niet gerust.

Zeker 41 gedetineerden komen niet in aanmerking voor overplaatsing naar het buitenland. Zij zijn bestempeld als „te gevaarlijk voor transfer”. In een begin dit jaar gepresenteerd plan stelde het Pentagon voor hen in Guantánamo, in een ander land of in de VS zelf te berechten. Volgens Obama kunnen zij prima in één van de zwaar beveiligde gevangenissen in de VS worden vastgehouden.

Het door Republikeinen gedomineerde Congres heeft alleen bij wet vastgelegd dat er geen gevangenen naar het Amerikaanse vasteland mogen worden overgebracht. Daarmee is de sluiting van ‘Gitmo’ tot de komende Congresverkiezingen, begin november, nagenoeg uitgesloten.

Door het aantal transfers op te voeren verhoogt Obama wel de druk op het volgende Congres om die wet ongedaan te maken. Hoe minder mensen op Guantánamo vastzitten, hoe hoger de kosten per gedetineerde.