Hier ligt het midden van Nederland (ongeveer)

Middelpunt

Lunteren is apetrots op hun ligging: het middelpunt van Nederland. Ook al ligt dat net ergens anders. Ze zijn dan ook niet de enigen die zeggen dat ze in het centrum liggen.

Foto Google Earth Pro

De steen die dit middelpunt van Nederland markeert, ligt nét niet in het midden van een arena die is opgetrokken uit expres roestig staal. Zo’n nauwkeurig geplaatste zwerfkei wekt de indruk dat ze hier met meetlinten en passers aan de slag zijn geweest. En inderdaad: volgens een promotiefilmpje, gemaakt met een drone, is dit Lunterse middelpunt „uitgerekend door deskundigen”. Alles uit de kast om te laten zien dat ze hier de kern van het land te pakken hebben.

„Ja, als je het ziet, mag er geen twijfel meer over bestaan: dít is het’”, zegt Ab Welgraven (71), gekleed in een broek zo wit als zijn baard. Met zijn handen op zijn rug loopt hij om de zwerfkei heen, het grijze gevaarte reikt tot zijn borst. Welgraven is vrijwillig voorzitter van stichting Het Luntersche Buurtbosch. „Je moet voelen dat je op een markante plek staat”, zegt hij.

De plek bovenop de Goudsberg, vooral bekend door de toespraken die NSB-leider Anton Mussert er hield, was volgens Welgraven „verrommeld’” geraakt. Zijn inzet heeft geleid tot de arena met een diameter van 25 meter, op de tribune liggen grasmatten, zodat het er natuurlijker uitziet. Volgende maand wordt het vernieuwde middelpunt met een feest geopend.

De plek is onderdeel van een groter plan om de bosrijke omgeving, tussen Barneveld en Ede, aantrekkelijk te maken voor bezoekers. De komende tijd worden er ook nieuwe wandeltochten uitgezet, die allemaal langs het middelpunt leiden. Het hele project kost bijna negen ton en wordt onder meer gefinancierd door de gemeente, de provincie en het Rijk. „Binnenkort zullen we echt gaan merken dat hier meer toeristen op af komen”, gelooft hij.

(De tekst gaat onder de infographic verder)

Toerisme als alternatief

De toerist in Nederland heeft over de omvang van het recreatie-aanbod niets te klagen. Vooral de afgelopen tien jaar groeide het aantal plekken dat vakantiegangers of dagjesmensen moet trekken. Alsof gemeenten én bedrijven tegelijkertijd doorkregen dat toerisme geld oplevert, zegt Egbert Van der Zee, toerisme-onderzoeker aan de Katholieke Universiteit Leuven.

Het moet ook vaak een alternatief zijn voor krimpende industrieën, zoals het kleine boerenbedrijf. „Je ziet dat veel boeren nu ook geld proberen te verdienen met ‘koe-knuffelen’ of een bed and breakfast.” In de praktijk is dat niet altijd succesvol. „Toerisme is iets heel anders dan landbouw, daar zijn heel andere skills voor nodig.” Het is volgens Van der Zee een typisch voorbeeld van „simplistisch marketingdenken: we maken een attractie, we doen wat marketing, er komen mensen en we hebben toeristische groei.” Succesvol toerisme is veel complexer dan dat, en heeft kundige begeleiding en management nodig.

Welgraven weet niet beter dan dat Lunteren het middelpunt van Nederland is. Dat werd op de lagere school al verteld, zegt hij. Volgens de overlevering was er in de jaren vijftig in Lunteren „een zekere meneer Wigman”, de baas van de VVV, die meende dat het middelpunt van Nederland hier op de Goudsberg was. Hij liet er een zwerfkei neerleggen, en daarnaast kwamen ook twee soortgelijke stenen die de zonnewenden moeten aangeven, die liggen er ook nog steeds. Hoe de oude VVV-baas het middelpunt berekende is nooit helemaal boven water gekomen. Welgraven had nooit geprobeerd het zelf uit te rekenen. Ook niet toen de nieuwe inrichting van het middelpunt voor bijna een ton werd aangelegd. Waarom zou je twijfelen aan zo’n goed verhaal?

Eind vorig jaar kwam nieuw bewijs. Onverwacht toch nog een hele opluchting. Welgraven was op de Goudsberg het promotiefilmpje aan het opnemen met een drone, toen Wim Bruijnes kwam aangejogd. Die is er nu ook bij, omdat hij volgens Welgraven een belangrijke schakel is in dit verhaal. „Het was in de jaren zestig”, vertelt Bruijnes. „Een klasgenoot van de MULO kwam heel enthousiast uit zijn eindexamen aardrijkskunde.” Die was met een liniaal en een kaart aan de slag gegaan om het middelpunt te berekenen. „In tegenstelling tot wat zijn docenten hadden gezegd, lag dat niet in Amersfoort, maar hier, in Lunteren.”

Samen zijn ze het alsnog eens na gaan rekenen. „Het is gewoon meetkunde, niet zo complex”, zegt Bruijnes. Hij pakte er een kaart bij waar de lengte- en breedtegraden even lang zijn en bepaalde de „vier uithoeken van Nederland”: het Drielandenpunt, Sint Anna Ter Muiden, Rottumeroog en Terschelling. „Bij de knik, precies aan de bovenkant van Terschelling, hebben we de punt gezet”, zegt Bruijnes.

Aan het resultaat van hun rekenwerk twijfelen ze niet. ‘Middelpunt van Nederland bevestigd in Lunteren’, kopte de ‘periodieke’ Goudsberg Nieuwsbrief in december vorig jaar. ‘Het Middelpunt van Nederland in Lunteren op de Goudsberg is niet alleen een marketingstunt, er ligt nu ook een verhaal onder’, staat erin.

Occupy Middelpunt

Welgraven benadrukt dat het middelpunt ook voor anderen betekenis heeft. De symboliek was een paar jaar geleden niet van de lucht, toen protestbeweging Occupy een kamp rondom de steen opzette en daarmee een paginagroot artikel in het AD scoorde. „Wil je aandacht, dan moet je iets nationaals pakken”, veronderstelt Welgraven. Een verhaal dat hij ook graag vertelt is dat van de man die zijn vrouw op het middelpunt ten huwelijk vroeg. De plek was symbolisch gekozen, natuurlijk. „Omdat die vrouw het middelpunt van zijn leven is.”

Het aantal dagjesmensen dat naar Lunteren komt wordt niet gemeten, maar het aantal overnachtingen dat mensen er doorbrengen zit volgens Hans Vulto van gemeente Ede „behoorlijk in de lift”. Van ruim 107.000 in 2014, naar meer 125.000 in 2015. Waar dat aan ligt, kun je volgens Vulto niet exact aanwijzen, maar hij vermoedt dat „lokale toeristische ondernemers” er invloed op hebben. „Ab Welgraven heeft een behoorlijke club vrijwilligers verzameld die het gebied op een professionele manier een upgrade te geven, deels met onze subsidie.”

Desondanks had toerisme-onderzoeker Van der Zee nog niet van het Lunterse middelpunt gehoord. „Ik dacht dat het midden van Nederland in Amersfoort lag.” Dat denken ze daar ook. Aan de voet van de Onze Lieve Vrouwentoren in die stad ligt een metalen strip waarop staat dat daar het ‘kadastraal middelpunt’ ligt. Putten heeft het ‘zwaartepunt’ van het land, en op Wikipedia worden ook Soest, Baarn en Oosteinde als middelpunten genoemd, hoewel die plaatsen daar niet mee adverteren.

In Nederland worden toeristische plekken volgens Van der Zee maar moeizaam aan de man gebracht. „Veel plaatsen kiezen ervoor dezelfde, onorginele dingen te benadrukken.” Zo zijn er drie Parels van Brabant (Heeze, Oisterwijk en het Belgische Grimbergen) en er zijn meerdere steden die zich de oudste van Nederland noemen (Maastricht, Nijmegen en Voorburg). Van der Zee: „Daar trek je geen mensen mee.”

Geen punt

Dat het vernieuwde middelpunt onderdeel is van een groter project om de omgeving op te waarderen voor toeristen, maakt het kansrijker als trekpleister. „De geschiedenis van Nederland ligt hier als een beeldverhaal in het landschap”, mijmert Welgraven. Er is een stuwwal uit de ijstijd, een Germaanse put uit de ijzertijd en een zandgroeve uit de recente geschiedenis.

Volgens het Kadaster is er geen officiële definitie van het middelpunt. Ze hebben daar wel geprobeerd het zwaartepunt van Nederland te berekenen, de plek waar Nederland in evenwicht zou zijn, als je het daar op zou tillen. Maar hoe doe je dat? Wat doe je met de hoogteverschillen op de Veluwe en in Zuid-Limburg? En tel je Bonaire, Sint Eustatius en Saba mee? Kies je hoog- of laagwater? Als je al iets over het midden van Nederland mag zeggen, kun je volgens het kadaster beter spreken van een zwaartepunt, en niet van het zwaartepunt.

Zelfs met hun eigen definitie kwamen Welgraven en Bruijnes trouwens niet bij de zwerfkei in de expres roestige arena op de Goudsberg uit, bekennen ze later in het gesprek. Over waar in Lunteren hun middelpunt dan wel is, wil Welgraven zo min mogelijk zeggen. „Je hebt van die mensen, die willen daar dan echt naartoe.”

Bruijnes: „Het is bij een boerderij, vlakbij de A30.”

Welgraven: „Een on-interessant punt.”

Dat de flinke zwerfkei zo zelfverzekerd een foutief middelpunt aangeeft, is in het toerisme geen doodzonde, zegt Patrick Polie, vervangend directeur van de VVV. „Het drielandenpunt is volgens mij ook niet écht op het punt waar drie landen elkaar raken.” De werkelijkheid wordt mooier gemaakt om de ‘beleving’, het toverwoord in modern toerisme, te versterken. „Je ziet het toch ook in reclames waarin de Noordzee in zonnig licht baadt, hoewel het best vaak fris is.”

Volgens Welgraven doet het niets af aan het verhaal, dat dit middelpunt op de Goudsberg niet hét middelpunt is. „Al zolang Wikipedia op internet staat, bestaat het verhaal van het middelpunt van Nederland in Lunteren”, zegt hij. En: „Deze plek is historisch bepaald.”

„Berekeningen zijn vaak een schijn van nauwkeurigheid”, zegt Bruijnes.

„Ja. Toch trekt dat mensen”, zegt Welgraven.