‘Factcheckers beoordelen 78 procent van Donald Trumps uitspraken als onwaar’

Dat schreef de Britse schrijver Peter Pomerantsev in het tijdschrift Granta.

Foto AP

De aanleiding

Waar dóén we het allemaal nog voor? Volgens de Britse Ruslandkenner Peter Pomerantsev zijn factchecks zinloos: „Als factcheckbureaus 78 procent van [Donald Trumps] uitspraken als onwaar beoordelen maar hij desondanks Amerikaans presidentskandidaat wordt, dan lijkt het erop dat feiten er niet meer toe doen in het land of the free”, schreef hij in het essay Why We’re Post-Fact in het Britse literaire tijdschrift Granta.

Heeft hij gelijk, of zet hij zijn eigen feiten ook bij het vuil? Is 78 procent van Trumps gefactcheckte uitspraken inderdaad onwaar bevonden?

Waar is het op gebaseerd?

Het percentage ‘78 procent’ komt exact terug in een stuk dat op 1 juli in The Washington Post stond. Dat was geheel gewijd aan de 158 oordelen van Trump-factchecks door het Amerikaanse factcheckbureau PolitiFact. Daarvan werden er 95 beoordeeld als ‘onwaar’ of ‘pants on fire’. Die laatste betiteling geldt als ‘heel erg onwaar’, aperte leugens, en kan herleid worden tot de kinderkreet ‘Liar, liar, pants on fire’, zoals kinderen in Nederland ‘liegebeest’ naar elkaar roepen.

Tot die twee categorieën hoorde 60 procent van Trumps gecheckte uitspraken. The Washington Post nam de uitspraken die volgens PolitiFact ‘grotendeels onwaar’ waren, mee om tot 78 procent te komen.

En, klopt het?

Door de oordelen ‘onwaar’ en ‘grotendeels onwaar’ op één hoop te gooien, neemt Pomerantsev wel een loopje met de cijfers – net als The Washington Post trouwens.

En hoewel hij in meervoud over factcheckbureaus spreekt, kun je twisten over de vraag of PolitiFact meer dan één bureau is. Ze hebben weliswaar meerdere vestigingen, maar publiceren het onder één vlag.

Daarbij komt nog dat het percentage een tussenstand was en nu dus lichtelijk verouderd: maandag stond de PolitiFact-teller op 219 gecheckte Trump-uitspraken, waarvan 55 procent ‘onwaar’ of ‘pants on fire’. (Met ‘grotendeels onwaar’ erbij: 70 procent.) 9 uitspraken bleken waar.

De vraag dringt zich op: is PolitiFact misschien een beetje op de hand van de Democraten? Misschien wel, maar PolitiFact doet in elk geval moeite om een neutrale positie in te nemen, in tegenstelling tot bijvoorbeeld The Guardian, dat een wekelijks rubriekje heeft met wat Trump nu weer allemaal gelogen heeft.

Voor zover partijdigheid cijfermatig te onderbouwen is, lijkt die bij PolitiFact mee te vallen. Hillary Clinton wordt ongeveer even vaak gefactcheckt als Trump: er zijn tot nu toe 239 uitspraken van Clinton gecheckt. Wel met andere uitkomsten: 13 procent werd beoordeeld als ‘onwaar’ of ‘pants on fire’, 22 procent was ‘waar’.

PolitiFact is niet de enige die de feiten controleert – hoe liggen de scores bij andere factcheckers? De factcheckers van The Washington Post hebben 65 procent van de gecheckte Trump-uitspraken vier pinokkio’s (stand van vorige week vrijdag), hun benaming voor het zwaarste onwaar-oordeel.

Pinokkio’s? Ja, dat valt op: factcheckers hanteren verschillende namen voor de eindoordelen en dat maakt ze moeilijk te vergelijken. De één hanteert de categorie ‘geen bewijs’, de ander ‘overdreven’. Oftewel: de waarheid is zelden zwart-wit.

Conclusie

De verschillende ‘factcheckbureaus’ beoordeelden tussen de 50 en 60 procent van de uitspraken van Trump als (helemaal) onwaar. Dat is nog geen 78 procent, waarvoor uitspraken die ‘grotendeels onwaar’ waren meegeteld zijn: wanneer je die meetelt kom je op 70 procent.

Maar ‘grotendeels onwaar’ is iets anders dan ‘onwaar’, al kun je van beide categorieën zeggen dat de feiten geen recht gedaan is. Vanwege die kanttekening beoordelen we Pomerantsevs bewering als grotendeels onwaar.