De enige knallen kwamen van de pauken in Wagner

Duitsers zijn deze zomer onzekerder geworden over hun veiligheid. Een muzikale zomeravond laten ze er niet door bederven.

De Waldbühne, een openluchttheater in Berlijn Foto Flickr by CC

Berlijn

D e organisatoren stonden van tevoren al op scherp. „Op grond van de recente gebeurtenissen”, schreven ze aan iedereen die op internet een kaartje had gekocht, „zijn er extra veiligheidsmaatregelen genomen”. Rugzakken, handtassen, laptops en tablets moesten thuisblijven. Iedereen zou gecontroleerd worden. Het woord terrorisme viel niet, maar dat hoeft in Duitsland niet meer na de bloedige aanslagen van afgelopen maand in Würzburg, München en Ansbach.

De autoriteiten waren misschien wel extra op hun hoede omdat het concert, zaterdagavond in een openluchttheater in Berlijn, een politieke lading had. Het West-Eastern Divan Orchestra (genoemd naar een bundel gedichten van Goethe) bestaat uit jonge musici uit Israël, Palestina en Arabische landen. Het werd in 1999 opgericht door literator Edward Said en dirigent Daniel Barenboim, om het wederzijds begrip tussen de culturen te vergroten. Een uitgelezen doelwit voor kwaadwillenden, zou je kunnen vrezen.

Beladen was ook de locatie: de Waldbühne, een amfitheater in het bos, in de jaren dertig door de nazi’s gebouwd, op initiatief van Joseph Goebbels. Het Olympiastadion, waar de Olympische Spelen van 1936 werden gehouden, ligt op een steenworp afstand. En dan stond zaterdag ook nog muziek van uitgerekend Richard Wagner op het programma, de lievelingscomponist van Hitler en in Israël nog altijd omstreden.

Feestelijke verwachting

Maar ondanks al die zwarigheid heerste er al uren voor het begin van het concert een sfeer van feestelijke verwachting. Grote tassen en computers moesten inderdaad worden afgegeven, maar kussentjes en dekentjes mochten mee. Iedereen werd onderworpen aan een snelle veiligheidscheck, maar er waren geen detectiepoortjes zoals op luchthavens. Laat staan bewakers die zichtbaar machinegeweren droegen, zoals in menige Europese stad al bijna routine is geworden.

En zo kon het ruim 20.000 man sterke publiek ontspannen een plaatsje zoeken in het grote amfitheater. Of eerst nog even wat bier, worst, pretzels of andere versnaperingen kopen, terwijl Barenboim, zijn orkest en de legendarische pianiste Martha Argerich in de late middagzon nog even het Eerste Pianoconcert van Franz Liszt repeteerden.

Duitsers zijn deze zomer volgens opiniepeilingen onzekerder geworden over hun veiligheid. Maar het openbare leven is door de aanslagen niet ontwricht, massabijeenkomsten worden niet gemeden. Honderdduizenden mensen vierden eind juli in Berlijn gewoon Christopher Street Day, de jaarlijkse feestelijke LHBT-manifestatie. En toen maestro Barenboim zaterdag met zijn orkest het concert opende met een stuk van de hedendaagse componist Jörg Widmann herinnerde alleen een handjevol bewakers in het zwart, beneden voor het podium, nog aan de dreiging van geweld waarmee Duitsland deze zomer zo hardhandig geconfronteerd is.

Beklemmende aanwezigheid

De avond stond in het teken van het gezamenlijk luisteren naar de muziek, terwijl de zon langzaam achter de bomen wegzakte, vleermuisjes door de lucht scheerden en af en toe heel in de verte zachtjes een vliegtuig opsteeg of landde.

Maar hoe ontspannen de avond ook leek, niet iedereen bleek zich op zijn gemak te hebben gevoeld. Niet de angst voor terreur vergalde het plezier van de recensent van Der Tagesspiegel, het was juist de beveiliging, hoe bescheiden die ook was. „Van een ontspannen familiare picknicksfeer was niet veel meer te merken”, schreef ze verbolgen, mopperend over de controle van tassen en de „beklemmende” aanwezigheid van de bewakers - „in het zwart gehulde cerberussen”. De sombere kop boven het artikel luidde ‘Niets is meer zoals het was’.

Maar gezien het enthousiaste applaus van het publiek, ook nog na de derde toegift, was het voor de meesten een fijne muzikale avond geweest, zonder al te veel zorgen. Het enige wat geknald had, waren de pauken in de Trauermarsch uit de Götterdämmerung van Wagner.