Zijn grappen zijn hard en extreem. En geniaal

Louis C.K.

(48) werd een superster met de losjes op zijn eigen leven gebaseerde comedy Louie. Maar hij maakt ook geniale comedyshows in het theater. Dinsdag staat hij in de Ziggo Dome. Wat maakt hem zo briljant?

H

er en der wordt hij bijna achteloos gekwalificeerd als ‘de grootste comedian van dit moment’ en daar valt veel voor te zeggen. Louis C.K. is onwaarschijnlijk populair en onwaarschijnlijk goed. Het is dan ook een opwindend gegeven dat de 48-jarige Amerikaanse comedian op zijn tournee ook Nederland aandoet. Donderdag stond hij op de Edinburgh Fringe, dit weekend in Londen en dinsdag vult hij de twaalfduizend stoelen van de Ziggo Dome in Amsterdam.

Louis C.K. (C.K. is een fonetische weergave van zijn Hongaars-Joodse achternaam Székely) wijdt zich dit jaar aan liveoptredens, schreef hij in mei in een mail aan zijn fans. Dat kan zijn, maar hij viel dit jaar vooral op door de plotse lancering van de in eigen beheer gemaakte webcomedy Horace and Pete en doordat zijn aanval op presidentskandidaat Donald Trump in zijn nieuwsbrief viral ging – hij vergeleek de opkomst van Trump met die van Hitler en noemde hem een leugenaar en een krankzinnige, bekrompen fanaticus.

Als auteur, hoofdrolspeler en producent van de losjes op zijn eigen leven gebaseerde comedy Louie (voorlopig stopgezet na vijf seizoenen) is Louis C.K. zonder meer een briljant tv-maker. Maar zijn tragikomische Horace and Pete, over de eigenaars en vaste klanten van een bar, is minder pakkend en worstelde met het online betaalmodel: tien afleveringen voor 31 dollar. Dat stootte de fans af, ondanks hoofdrollen voor Alan Alda, Steve Buscemi, Edie Falco en Jessica Lange. Al snel verklaarde Louis op de radio dat zijn investering van 2 miljoen dollar eigen geld hem een reuzenschuld opleverde.

Zijn supersterstatus dankt Louis behalve aan Louie ook aan zijn geniale en spraakmakende comedyshows in het theater. Dat hij grappen kon schrijven, bewees hij al als co-auteur van The Chris Rock Show, waarvoor hij in 1999 een Emmy kreeg. Maar zijn talent voor groteske seksgrappen en intelligent opgebouwde en verwoorde satire verbindt hij met een feilloos gevoel voor ritme en timing.

Als comedian exploiteert hij met veel smaak en genoegen een imago van dolende goedzak, timmerend op zijn dikke pens en wijzend op zijn ‘geen-gezicht’. Met een geslagenhondenblik kan hij schaamteloos een gênante seksgrap vertellen om te onderstrepen dat dit nu eenmaal zijn leven is, subtiel aangezet door een besmuikt lachje.

Wat ouders denken

Op vele manieren overschrijdt Louis grenzen in zijn comedy specials, maar hij heeft één onderscheidend onderwerp dat is uitgegroeid tot zijn comedy-DNA: niemand praat over zijn kinderen als Louis C.K. In 2006 vertelt hij in Shameless over zijn twee dochters. Eerst over de jongste: „Mensen vragen me hoe ze is. Ik heb geen idee. Het is een baby. Ze kan niet praten, dus ik weet niet wat ze denkt. Misschien heeft ze wel een hekel aan Joden. Ik moet haar niet laten doodgaan. Dat is alles.”

Zijn andere dochter, van vier, noemt hij een asshole. „Ik zeg dat zonder wroeging. Ze wil nooit haar schoenen aantrekken. Hoe vaak kun je aan iemand vragen om haar schoenen aan te trekken? Stel dat je met een groep mensen ergens naar toe wil, maar dat kan niet omdat er een zijn schoenen niet wil aantrekken?”

Louis C.K. praat sindsdien in al zijn shows én in zijn comedy Louie over zijn kinderen alsof het zelfstandige, volwassen wezens zijn. Die bizarre denkwijze leidt tot extreem zwarte humor. Het is niet alleen grappig omdat hij zo evident onredelijk is en de vanzelfsprekende affectie van een ouder voor zijn kind schendt. De grappen slaan waarschijnlijk zo enorm aan omdat Louis een beschermde en algemeen gewaardeerde vorm van hypocrisie blootlegt. Dit is wat ouders denken. Niet allemaal en niet de hele tijd, maar vaak genoeg.

De kiem voor zijn even originele als radicale benadering ligt in het briljante, afsluitende nummer van zijn eerste volledige show, One Night Stand (2005). Wat begint als een verdediging van gepijnigde ouders loopt uit op een surrealistische, filosofische exercitie rond de waarom-vraag van kinderen. Hij vertelt dat zijn kind onlangs vroeg waarom ze niet naar buiten kon . „Omdat het regent.” „Waarom?” „Omdat er water uit de lucht valt?” „Waarom?” „Omdat wolken zich vormen uit damp.” „Waarom?” Een paar vragen later antwoordt hij dat dit alles is wat hij ervan weet en zij vraagt waarom. „Omdat ik niet oplette op school.” „Waarom?” „Omdat ik altijd high was.” „Waarom?” „Omdat mijn ouders het niks kon schelen wat ik deed.” „Waarom?”

De vragen blijven maar komen, totdat Louis roept dat hij het niet weet, omdat we verdomme alleen zijn in het universum en het niemand een reet kan schelen. Zelfs dan volgt er een waarom, die Louis noopt verder te filosoferen: „Omdat sommige dingen zijn en andere niet.” „Waarom?” „Omdat dingen die zijn niet ook niet kunnen zijn.” Uiteindelijk eindigt hij, ten einde raad, bij dezelfde uitspraak als de uitgebluste moeder met wie hij het nummer begint: „O, hou je mond en eet je patat op!”

Schaamteglazuur

In Louie vervolmaakt Louis zijn uitbeelding van de Ridder van de Droevige Figuur, oftewel, zoals hij zelf zegt, de Dikke Mislukkeling, uit zijn comedyshows. In Shameless trekt hij zijn shirt uit om op zijn pens te slaan. Dat is meer dan een potje zelfspot. Louis bereikt nieuwe hoogtes van zelfverachting. Tekenend is zijn schets van zijn miserabel bestaan in Hilarious (2010), over het leven ‘on the road’. Hij wordt laat wakker in een hotel, eet hete kippenpootjes als ontbijt, eet dan een bak ijs om het vuur in zijn maag te blussen en voelt zich dan zo slecht dat hij masturbeert. „En dan word ik aan het eind van de middag wakker met drie soorten schaamteglazuur op mijn buik.”

Het gaat bij Louis altijd over masturberen, want zelfbevrediging is voor hem een eenzame, trieste bezigheid die de tragiek van zijn podiumpersona vergroot. In One Night Stand zegt hij: „Masturberen brengt geen geluk. Vrouwen schijnen het leuk te vinden. Die leggen bloemen op hun kussen en horen vogels zingen. Soms brengt het genot, maar dat wordt meteen gevolgd door depressie en walging.” In Chewed Up (2008) zegt hij dat hij sinds zijn twaalfde geen dag heeft overgeslagen. Een goede graadmeter voor hoe je over het onderwerp denkt, zegt hij, is het moment dat je weer met masturberen begon na 9/11. „Bij mij was het tussen het vallen van de torens. Anders hadden zíj gewonnen.”

Zijn schaamteloze openhartigheid leidt ertoe dat fans zijn authenticiteit prijzen. Dat betekent niet dat Louis een oprechte of spontane verteller is. In een interview vergeleek hij zijn werkwijze met het smeden van een samoeraizwaard: blijven slaan op het ijzer en als het lemmet zijn vorm heeft het metaal opnieuw vouwen en er weer op slaan, zodat het staal steeds meer lagen krijgt en steeds sterker wordt.

Louis weet wat hij doet. In de HBO-documentaire Talking Funny (2011) discussiëren topkomieken Jerry Seinfeld, Ricky Gervais en Chris Rock over comedy. Seinfeld vertelt een grap van Louis na, omdat hij die grap bewondert. Daarin kreunt Louis over op vakantie gaan, over het werk om de koffers en de kinderen in de auto te krijgen. Eindelijk komt het moment dat hij de deur van zijn kind dicht heeft en om de auto naar zijn eigen deur toe loopt: „Die wandeling? Dat is mijn vakantie.” Maar Louis reageert kritisch. Seinfeld poetst de grap op. Dat is niet wat hij doet. „Ik stamel me er doorheen, met zweterige boosheid en energie.” Waarna Gervais reageert: „Toen Louis het deed, dacht ik niet: dit is een grap. Ik dacht: dit is een man die zijn hart lucht, die me vertelt over een slechte dag, en dát is grappig. Het was een gemaskeerde grap.”

Dat is ook de brille van Louis: in één bondige, overtrokken zinswending een gevoel raken. Hij heeft het talent wat hij zegt gemeend te laten klinken. Ook als hij opkomt voor het homohuwelijk of de zin van het leven verdedigt, zoals in een aflevering van Louie, waarin een dochter zegt zich te vervelen tijdens een autorit. Dan gispt Louis haar: „Het is nutteloos om te zeggen dat je je verveelt. Je leeft in een grootse, uitgestrekte wereld waar je nog nul procent van hebt gezien. Zelfs de binnenkant van je eigen geest is eindeloos. Het feit dat je leeft is een wonder. Dus zeg niet dat je je verveelt.”

Louis C.K., Ziggo Dome, Amsterdam, 16 augustus.