De terugkeer van complottheorieën

Column Zijn samenzweringstheorieën terug in Europa? Het lijkt erop. Dat zegt iets: decennialang hoorde je ze hier weinig.

Caroline de Gruyter is correspondent in Wenen en schrijft wekelijks een column over politiek en Europa.

Toen de site van de officiële kiezersregistratie voor het Brexit-referendum crashte, begonnen er meteen Britten te twitteren over „opzettelijke sabotage”. Daarna werd de deadline voor die registratie naar een latere datum verschoven. Maar volgens een YouGov-peiling voor het referendum dacht 28 procent van de Leave-aanhangers en 16 procent van het Remain-kamp dat regering en inlichtingendienst MI5 de uitslag gingen manipuleren.

Zijn samenzweringstheorieën terug in Europa? Het lijkt erop. Dat zegt iets: decennialang hoorde je ze hier weinig. Dat was – op deze schaal althans – meer iets voor mensen in uitzichtloze dictaturen. Voor lieden met weinig vertrouwen in de politiek en geen toegang tot betrouwbare media. Zo grossierden de Arabieren in de wildste theorieën. De halve regio geloofde dat ‘9/11’ een Joods complot was en dat de Britse royals Lady Di en haar vriend Dodi expres in die Parijse tunnel hadden laten verongelukken, omdat de People’s Princess met een moslim was.

Wij Europeanen hoorden dit meewarig aan. Samenzweringstheorieën waren voor mensen die zich onzeker en machteloos voelen en de verantwoordelijkheid voor hun misère bij anderen leggen. In het Midden-Oosten kwamen échte samenzweringen voor. Menig Arabisch dictator was door een coup aan de macht gekomen. De geheime dienst draaide er overuren. Men zei dat Gamal Abdel Nasser, oud-president van Egypte, met één oog open sliep. Yasser Arafat vertelde medewerkers pas wat de echte bestemming was als hun vliegtuig was opgestegen. Dit alles was rationeel denkende Europeanen vreemd. Onze geoliede democratieën stonden daar mijlenver vanaf, behalve Italië misschien (dat heeft de maffia en het woord dietrologia: ‘wat erachter zit’).

Nu hoef je in Europa niet lang te googelen of je vindt óók complotscenario’s. Op een Nederlandse site staat:

„Het beleid van de EU houdt bewust de crisis in stand om de wil van de burgers te breken.”

Tsjechische sites beweren dat de NAVO stiekem oorlog tegen Rusland voorbereidt. De hoogste rechtbank in Oostenrijk meldde na 66 getuigenverhoren dat „geen enkele getuige manipulatie heeft waargenomen” bij de presidentsverkiezingen, alleen procedurefouten. Toch houdt half Oostenrijk vol dat er ‘kiezersbedrog’ is gepleegd. Russische desinformatie over de NAVO-top in Warschau, de MH17-crash of de aanslag in Nice (een ‘straf tegen Frankrijk’, vanwege zijn kritiek op TTIP) wordt zo gretig op Europese sites gekopieerd dat de Europese buitenlandse dienst een taskforce heeft opgezet om alles te weerleggen.

Complottheorieën hebben een lange traditie in Europa. Ze waren al tijdens de kruistochten populair. De christenen gaven joden de schuld van elke tegenslag – joden zouden het drinkwater vergiftigen en christenkinderen offeren. In de achttiende eeuw kwam daar de angst voor vrijmetselaars bij. Hun liberale praatclubs werden als politiek bedreigend gezien, en verboden. In de negentiende eeuw beïnvloedden staatsinstituties het leven van gewone mensen steeds meer en werden ze gezien als bastions van ‘geheime elites’ of ‘kapitalisten en bankiers’. In de Tweede Wereldoorlog bereikten samenzweringstheorieën een absolute climax. Daarna bleef het redelijk rustig.

Aanhangers van samenzweringstheorieën denken dat de wereld die je waarneemt, een schijnwereld is. Feiten of logica overtuigen hen niet: dat zijn enkel ‘manipulaties’ van onzichtbare Machtigen Op Aarde die het volk bedonderen. De terugkeer van dit type hersenspinsels in Europa is slecht nieuws.