Integratie zoals gehoopt, dat gaat ’m dus niet worden

Opinie Een migrant kan met volle teugen genieten van Europese vrijheden en tegelijkertijd een sterke man in Ankara bejubelen. Dat is niet de integratie zoals we die ons hadden voorgesteld, schrijft Robbert van Lanschot.

©

Op 31 juli was ik bij de grote Turkse demonstratie aan de Deutzer Werft in Keulen. De deelnemers in spe wisten iets wat de Duitse autoriteiten niet wisten of althans niet met zekerheid wisten, namelijk dat het een ontzettend gezellige middag zou worden.

Onder de nabijgelegen Severinsbrug was voor de bereden politie een paardenkamp ingericht, compleet met stapels hooibalen. En langs de flankerende Siegburgerstrasse stond een rij pantserwagen met draaiende motor, gereed dus om direct in te kunnen grijpen tegen een woeste, amokmakende horde (het woord ‘horde’ stamt van het oude Turkse woord ordu).

Maar de demonstranten arriveerden met complete gezinnen. Moeders waren vrolijk kletsend met kinderwagens in de weer. Broodjes werden rondgedeeld. En later op de middag werden kleine kinderen op plaids te slapen gelegd tussen het met vlaggen zwaaiend publiek. De kans dat de vlam in de pan zou slaan was, nou ja, nul. Iets wat mij met name opviel was dat over het geheel genomen de deelnemers zichtbaar geslaagde, tevreden, ambitieuze, elegante mensen waren. De krant Die Welt schreef na afloop dat de manifestatie een ‘Ergebnis nicht stattgefundener Integation’ was. Maar meer geïntegreerd zijn dan juist die tot de fine fleur van de Turkse gemeenschap behorende demonstranten is wat mij betreft moeilijk denkbaar.

Het evenement toonde niet het falen van de integratie aan, maar het falen van ons verwachtingspatroon rond integratie. ‘Goed meedraaien’ kan samengaan met een substratum van diepe culturele verschillen. Zo kan iemand met volle teugen genieten van alle vrijheden die Duitsland biedt en tegelijkertijd de sterke man in Ankara bejubelen.

Niet ver van Keulen ligt Duisburg-Marxloh. Dat Marxloh valt bestuursrechtelijk onder Duisburg, maar is sociologisch gezien een Turkse stad op Duitse bodem. Het is grotendeels een no-go-zone. Op strategische straathoeken staan ‘s avonds groepjes gespierde huursoldaten van lokale gangsters. En in het hart van Marxloh ligt, als extra complicatie, een totaal ontspoorde Roma-wijk. Die wellevende demonstranten aan de Deutzer Werft stonden mijlenver af van dat grimmige Marxloh. Toch leken ook zij zich veel meer Turks dan Duits te voelen.

Via Cicero kennen we het gezegde ‘Ubi bene, ibi patria’ (‘Waar het mij goed gaat, is mijn vaderland’). Die oude wijsheid gaat dus duidelijk niet altijd op . ‘Ubi bene, ibi patria’ is ook de grondslag van het Europese integratiebeleid: zorg dat migranten het goed hebben, dan gaan ze vanzelf het land van aankomst als hun eigen land zien. Maar dat is dus niet zo. Sterker nog, succes kan averechts werken. Dat is iets wat in het SCP-rapport Werelden van verschil (2015) de integratieparadox wordt genoemd. Volgens die paradox zijn het juist de best scorende migranten die (groeps)discriminatie ervaren en daardoor negatief over autochtonen oordelen.

Moeten we onze eisen en verwachtingen rond integratie niet naar beneden bijstellen? Is een post-multiculturele samenleving eigenlijk wel haalbaar? Ontbreekt het Kamerleden die zich verbaasden over de Turkse vlaggen bij de Erasmusbrug niet aan feeling voor wat er in sommige migrantenkringen leeft?

Het SCP-rapport rept van ‘kwantitatieve gegevens waaruit blijkt dat een eenzijdige sterke identificatie als Nederlander bij personen van Turkse en Marokkaanse afkomst bijna niet voorkomt’. Met deze op pagina 53 half weggemoffelde zinswending wordt een handgranaat gegooid naar onze migratiepolitiek.

Is het tijd voor een reset? Lang hebben we onszelf voorgehouden dat de multiculturele samenleving een goede, op de idealen van het cultuurrelativisme gestoelde variant was. Dat het een model was waarvoor we destijds als het ware bewust hadden gekozen. Maar ‘Keulen’ en ‘Rotterdam’ zijn nieuwe indicaties dat in onze hoek van Europa de multiculturele samenleving niet een kwestie van vrije keuze is maar een onontkoombaar lot.