‘Factchecks beoordelen 78 procent van Trumps uitspraken als onwaar’

NRC checkt Dat schreef de Britse schrijver Peter Pomerantsev in tijdschrift Granta.

Donald Trump bij een discussie over koolmijnen in Glade Spring, Virginia. Foto Eric Thayer / Reuters

De aanleiding

Waar dóén we het allemaal nog voor? Volgens de Britse Ruslandkenner Peter Pomerantsev zijn factchecks zinloos: „Als factcheckbureaus 78 procent van [Trumps] uitspraken als onwaar beoordelen maar hij desondanks Amerikaans presidentskandidaat wordt, dan lijkt het erop dat feiten er niet meer toe doen in het land of the free”, schreef hij in het essay Why We’re Post-Fact in het Britse literaire tijdschrift Granta.

Heeft hij gelijk, of zet hij zijn eigen feiten ook bij het vuil? Is 78 procent van Trumps gefactcheckte uitspraken inderdaad onwaar bevonden?

Waar is het op gebaseerd?

Het percentage ‘78 procent’ komt exact terug in een stuk dat op 1 juli in The Washington Post stond. Dat was geheel gewijd aan de 158 oordelen van Trump-factchecks door het Amerikaanse factcheckbureau PolitiFacts. Daarvan werden er 95 beoordeeld als ‘onwaar’ of ‘pants on fire’. Die laatste betiteling geldt als ‘heel erg onwaar’, aperte leugens, en kan herleid worden tot de kinderkreet ‘Liar, liar, pants on fire’, zoals kinderen in Nederland ‘liegebeest’ naar elkaar roepen.

Tot die twee categorieën hoorde 60 procent van Trumps gecheckte uitspraken. The Washington Post nam de uitspraken die volgens PolitiFact ‘grotendeels onwaar’ waren, mee om tot 78 procent te komen.

En, klopt het?

Door de oordelen ‘onwaar’ en ‘grotendeels onwaar’ op één hoop te gooien, neemt Pomerantsev wel een loopje met de cijfers – net als The Washington Post trouwens.

En hoewel hij in meervoud over factcheckbureaus spreekt, kun je twisten over de vraag of PolitiFacts meer dan één bureau is. Ze hebben weliswaar meerdere vestigingen, maar publiceren het onder één vlag.

Daarbij komt nog dat het percentage een tussenstand was en nu dus lichtelijk verouderd: woensdag stond de PolitiFacts’ teller op 216 gecheckte Trump-uitspraken, waarvan 56 procent ‘onwaar’ of ‘pants on fire’. (Met ‘grotendeels onwaar’ erbij: 71 procent.) 9 uitspraken bleken waar.

De vraag dringt zich op: is PolitiFacts misschien een beetje op de hand van de Democraten? Misschien wel, maar PolitiFacts doet moeite om een neutrale positie in te nemen, in tegenstelling tot bijvoorbeeld The Guardian, dat een wekelijks rubriekje heeft met wat Trump nu weer allemaal gelogen heeft.

Voor zover partijdigheid cijfermatig te onderbouwen is, lijkt die bij PolitiFacts mee te vallen. Hillary Clinton wordt ongeveer even vaak gefactcheckt: er zijn tot nu toe 236 uitspraken van Clinton gecheckt. Wel met andere uitkomsten: 32 procent werd beoordeeld als ‘onwaar’ of ‘pants on fire’, 22 procent was ‘waar’.

PolitiFacts is niet de enige die de feiten controleert – hoe liggen de scores bij andere factcheckers? De factcheckers van The Washington Post gaven tot nu toe 65 procent van de gecheckte Trump-uitspraken vier pinokkio’s, hun benaming voor het zwaarste onwaar-oordeel. Dat valt op: factcheckers hanteren verschillende namen voor de eindoordelen en dat maakt ze moeilijk te vergelijken. De één hanteert ‘geen bewijs’, de ander ‘overdreven’. Oftewel: de waarheid is zelden zwart-wit.

Conclusie

De factcheckers beoordeelden tussen de 50 en 60 procent van de uitspraken van Trump als helemaal onwaar. Dat is nog geen 78 procent, waarvoor uitspraken die ‘grotendeels onwaar’ waren meegeteld zijn. ‘Grotendeels onwaar’ is iets anders dan ‘onwaar’, al kun je van beide categorieën zeggen dat de feiten geen recht gedaan is. Wij beoordelen Pomerantsevs bewering daarom als grotendeels onwaar.