Bij hem heeft ze altijd haar benen bij zich

De lanterfanter van de Turkse auteur Yusuf Atilgan gaat over een personage genaamd C., dat zijn dagen vult met rusteloze en vreugdeloze omzwervingen door een grote stad waarin Istanboel te herkennen valt. Hij is op zoek naar die ene vrouw uit duizenden, de ware liefde. ‘Een vrouw die denkt dat we genoeg hebben aan elkaar, die denkt, voelt, bemint net als ik!’

Gezien dit hooggestemde ideaal en zijn diepe afkeer van sociale conventies, die hij als onecht en hypocriet ontmaskert, zou je hem een romanticus kunnen noemen, maar dan een van de norse soort. Als hij voor een scheerbeurt naar de kapper gaat, legt hij een bedrag neer en zegt: ‘Dit is voor jou als je je mond houdt tot je klaar bent met scheren. Als je praat neem ik het weer mee.’ Inderdaad, onconventioneel. Aangezien hij zich verder in de relaties die hij aanknoopt als een dwingeland en eersteklas manipulator ontpopt, is C. geen personage om in je hart te sluiten. Daar staat tegenover dat hij als weerbarstig, moeilijk te peilen sujet de lezer wel uitdaagt en intrigeert.

Onze anti-held verliest zijn raadselachtigheid wanneer hij zijn hart laat uitstorten bij een tijdelijke geliefde: achter zijn gedrag steekt een jeugdtrauma dat zo klassiek freudiaans is dat het bedacht overkomt. Na deze al te bevredigende verklaring kan de lezer C. als psychologische casus rubriceren en verliest hij zijn interesse, terwijl C. er geen sikkepit beminnelijker of minder blasé op wordt.

Het talent van Yusuf Atilgan (1921-1989), schepper van een klein oeuvre, is zichtbaar in mooie observaties en zinnen als: ‘Waarom toch moest ze iedere keer dat ze naar hem kwam ook haar benen meenemen?’ Verder heeft het verhaal een eigen sfeer, samenhangend met het aparte karakter van de verstokte individualist C.

Vertaalster Hanneke van der Heijden schrijft in haar nawoord dat het gebrek aan maatschappelijk engagement van De lanterfanter de Turkse lezer in 1959 zeer verraste; ze voegt er terecht aan toe dat het op de Nederlandse lezer nu minder indruk zal maken. Een herontdekt meesterwerk is De lanterfanter niet. De cynische blik waarmee C. de wereld beziet vormt een wat al te merkwaardige combinatie met de naïeve hoop, de zekerheid zelfs, dat de vrouw van zijn dromen bestaat, en zich in zijn stad bevindt.