‘Romeinen zijn de dinosauriërs van de geschiedenis’

Tom Holland

ziet als Britse classicus en schrijver van bestsellers parallellen tussen het Romeinse Rijk en het huidige Europa. ‘De oorzaak van de Joegoslavië-oorlog ligt in de tijd van keizer Diocletianus.’

Tom Holland: ‘Het kan niet anders dan dat de Perzische en Romeinse geschiedenis invloed had op het ontstaan van het kalifaat’ Foto Merlijn Doomernik

Boudicca, de woeste krijgerkoningin in haar strijdwagen – de Britse historicus Tom Holland moest vaak aan haar denken terwijl zijn land de afgelopen maanden verscheurd werd door het debat over de Brexit. Bij het parlement in Londen prijkt een standbeeld van de vorstin van de Keltische stam de Iceni. Op een plaquette staat de tekst: ‘Gestorven in 61 na Christus, terwijl ze haar volk leidde tegen de Romeinse invaller’. Het eiland waar Holland woont heeft al millennia een moeizame verhouding met inmenging vanaf het continent.

„Ik was geschokt over de uitslag van het referendum”, zegt hij. „Ik stemde tegen de Brexit en woon in de Londense wijk met het hoogste percentage blijf-stemmers van het hele land. Nu er anders is besloten in een stemming met de hoogste opkomst uit onze geschiedenis, moet ik dat accepteren. Er bestaat kennelijk veel pijn in dit land. Dit is een wake up call.”

De klassieke oudheid – het tijdvak waarin Holland (1968) zich al decennia verdiept – biedt meer interessante perspectieven op wat zich op dit moment afspeelt in het Verenigd Koninkrijk en Europa. Toen het Romeinse Rijk in de vierde en begin vijfde eeuw kraakte onder de instroom van grote groepen migranten, koos het eiland er zelf voor zich na drie eeuwen los te maken van het Romeinse juk. Terwijl elders het rijk van de Caesars mede ten onder ging door druk van buitenaf, vertrokken de voorouders van de huidige Brexit-stemmers uit eigen wil.

Het verdwijnen van het Romeinse gezag had een enorme culturele en maatschappelijke implosie tot gevolg, maar zorgde uiteindelijk ook voor het ontstaan van de Engelse taal, de typisch Engelse wets- en rechtsgeschiedenis én cricket, Hollands favoriete sport.

Onlangs was hij in Nederland, om deel te nemen aan een debat over de toekomst van Europa en om te praten over zijn nieuwste boek Dynastie. Daarin beschrijft hij het Julio-Claudische keizershuis dat tussen 27 voor Christus en 68 na Christus de scepter zwaaide over het Romeinse Rijk.

U groeide op in een tijd dat de interesse voor geschiedenis zich in het Verenigd Koninkrijk beperkte tot de Tweede Wereldoorlog en wat er vlak daarvóór gebeurde. Dat is nu anders. Hoe komt dat?

„Ik denk dat het begonnen is met de val van de Muur in 1989. Tot dat moment leek het erop dat de wereld waarin we leefden was gevormd door de gevolgen van de Russische Revolutie. Toen het communisme ineenstortte, kwamen er van onder de smeltende permafrost oude identiteiten, loyaliteiten en conflicten tevoorschijn. Die zijn onverklaarbaar als je niet verder terugkijkt dan 1917. Een voorbeeld: de grens tussen de strijdende partijen in de Joegoslavische oorlogen van de jaren negentig liep langs de lijn die Diocletianus had getrokken toen hij aan het einde van de vierde eeuw het keizerrijk opdeelde. De kloof die ervoor zorgde dat mensen elkaar in deze regio vermoordden ontstond in een ver verleden.

„De spanningen tussen de christelijke wereld en de moslimwereld, waarmee we nu dagelijks worden geconfronteerd, gaan natuurlijk ook al eeuwen terug. De Koude Oorlog zorgde ervoor dat die tegenstelling enige tijd verdwenen leek, maar nu zitten we er weer middenin. Dat is het fascinerende aan geschiedenis: je weet nooit wanneer het tij keert en een schijnbaar obscure periode uit het verleden opeens weer belangrijk wordt.”

U schreef uw debuut ‘Rubicon’, over de ondergang van de Romeinse republiek aan het einde van de eerste eeuw voor Christus, tijdens en na de aanslagen van 11 september 2001. Ook een moment dat het tij van de geschiedenis keerde.

„Dat klopt. Ik schreef op die dag over Mithridates, de koning van Pontus, een land dat ongeveer samenvalt met het huidige Turkije. Mithridates vermoordde een stel Romeinse handelaren en dat leidde tot een militaire expeditie van de Romeinen naar dit land. Die oorlog droeg er toe bij dat veel van de traditionele Romeinse republikeinse waarden – waaronder het idee dat niet te veel macht in handen van één man mocht belanden – onder druk kwamen te staan. De parallel met de VS, die na de aanslagen veranderden in een soort imperiale, militaristische republiek, lag enorm voor de hand. Dat zal ook zeker hebben bijgedragen aan het succes van het boek toen het in 2003 verscheen.”

Zo ver was het nog niet toen u begon aan ‘Rubicon’. Waarom koos u de antieke oudheid als onderwerp voor een geschiedenisboek voor een breed publiek?

„Ik moet iets bekennen. Vroeger wilde ik Proust worden; een auteur van prachtige fictie. Maar ik realiseerde me al snel dat ik iets anders moest gaan doen, omdat ik de ervaring herkende die Proust beschrijft in À la recherche du temps perdu. De sensatie die Prousts hoofdpersoon ondergaat als hij een hap neemt van een madeleine – een golf van herinneringen aan zijn jeugd overspoelt hem – dat gevoel heb ik van kinds af aan met geschiedenis. Daarbij gaat het natuurlijk niet om herinneringen, maar wel om een diep gevoel van verbondenheid met het verleden.

„Zoals elke jonge jongen ging ik door een dinosauriërsfase. Op een gegeven moment kreeg ik een boek in handen met daarop de afbeelding van een Romeinse centurion die door een Gallische krijger aan het zwaard wordt geregen. Dat was de beeldtaal die ik kende uit mijn dinoboeken: een T-rex die een triceratops verscheurt. Zo ontstond mijn fascinatie voor de Romeinen. Zij zijn wat mij betreft de dinosauriërs van de geschiedenis: ze zijn betoverend, ze zijn woest, ze zijn beangstigend, ze zijn mooi – en ze zijn uitgestorven.

„Wat later, rond mijn twaalfde, raakte ik geobsedeerd door de oorlogen tussen Perzië en Griekenland in de vijfde eeuw voor Christus. Het werd me langzaam duidelijk dat ik, als ik hier alles van wilde weten, Herodotus moest lezen. Dus haalde ik de Historiën uit de bibliotheek. Herodotus begint met de mededeling dat hij gaat uitleggen waarom de Grieken en Perzen met elkaar in oorlog raakten. Ik dacht: te gek, kom maar op.

„Maar toen ging hij opeens een andere kant uit en kwam met rare verhalen op de proppen, zoals over een man die vanaf een schip op de rug van een dolfijn springt en zo verder reist. En ik dacht: schiet eens op. Ik wil over de Spartanen lezen die tijdens de slag bij Thermopylae (480 v. Chr.) een enorm Perzisch leger tegenhielden. Sindsdien heb ik Herodotus talloze keren herlezen. Hij is mijn grote liefde – en juist het feit dat hij de hele tijd afdwaalt maakt hem zo fantastisch. Je krijgt echt een idee van de héle wereld waarover hij schrijft, en niet alleen de oorlogen. Die fascinatie met een verdwenen wereld, die probeer ik mensen ook te bezorgen als ik schrijf.”

Met ‘Dynastie’ keert u terug naar het voor u vertrouwde terrein van de klassieke oudheid. Het boek hiervoor, ‘Het Vierde Beest’, gaat over de ontstaansgeschiedenis van de islam. Vanwege een tv-documentaire die in 2012 tegelijk met het boek verscheen, bent u bedreigd. Hebt u spijt gehad van dit uitstapje?

„Nee, geen moment. Het is het boek waarop ik het meest trots ben. Ik voelde dat er iets ontbrak aan het traditionele verhaal over het ontstaan van de islam. Het kon toch niet zo zijn dat de Perzische en Romeinse geschiedenis geen invloed had op het ontstaan van het kalifaat?

„Bij lezing van de Arabische bronnen kwamen alle andere figuren dan Mohammed en zijn opvolgers mij als stropoppen voor; het waren geen levende wezens, die voortkwamen uit een échte cultuur. Dat kwam omdat die bronnen ver na het optreden van de profeet op schrift zijn gesteld, met als doel de opkomst van het kalifaat te verklaren. Bij lezing van de secundaire literatuur bleek dat hierover een intensief wetenschappelijk debat bestond, waarvan weinig doordrong tot het grote publiek. Dat vond ik jammer.

„Toen ik tegen mijn vrouw zei welke kant dit boek zou opgaan, reageerde ze met: oh, oh. Ik heb daarna een vriend van een vriend gevraagd die bij MI5 werkte of ik vermoord zou worden om wat ik schreef, maar hij dacht van niet. Hij raadde me aan op Twitter te gaan, zodat ik kon discussiëren met mensen die lelijke dingen over me zeiden. Dat werkte best goed, hoewel ik een enorme bak modder over me heen kreeg en het me veel tijd kostte om overal op te reageren.

„Ik vind dat je als historicus de plicht hebt om de waarheid te vertellen. Je beoefent het vak om zo dicht mogelijk bij zaken te komen die in een verleden zijn gebeurd. De moderne geschiedschrijving in het Westen is ontstaan door het bevragen van mythes, of dat nu de mythes in de bijbel waren of ontstaansmythes van naties. Dit soort vragen mag je ook stellen over de islam. Ik zie niet in waarom dit geloof een free ride zou moeten krijgen.”

Europa staat niet alleen onder druk door de Brexit en terreurdreiging, ook de vluchtelingenkwestie blijft prangend. Premier Rutte verwees naar de ondergang van het Romeinse Rijk toen hij waarschuwde dat Europa zijn grenzen beter moet bewaken. Anderen zeggen dat wij net als de Romeinen open moeten staan voor integratie van nieuwkomers. Wat vindt u van zulke vergelijkingen?

„De geschiedenis biedt geen kant en klare oplossingen die we in het heden kunnen gebruiken, maar houdt ons wel een spiegel voor waarin we bepaalde parallellen kunnen zien tussen toen en nu. De barbaren die het Romeinse Rijk binnenstroomden waren niet uit op de vernietiging ervan. Zij wilden delen in de welvaart. Dat geldt ook voor de mensen die nu naar Europa komen. Gaan wij beter om met deze uitdaging dan de Romeinen? Dat is de vraag.”