In de stad van god blinkt Rafaela’s goud

Judokampioen Ze bezorgde Brazilië het eerste goud. Kind van een favela waar schietpartijen aan de orde van de dag zijn. „Zij geeft ons hoop.”

Foto Kai Pfaffenbach/Reuters

De avond dat judoka Rafaela Silva (24) goud won voor Brazilië werd er uitbundig gefeest en was er fonkelend vuurwerk in Cidade de Deus. De favela waar de judoka vandaan komt die het eerste goud voor Brazilië binnenhaalde, ligt in het westen van Rio de Janeiro niet ver van het olympisch dorp.

Buurtgenoot Raphaela Cristina de Souza (23) die een paar straten verderop van het ouderlijk huis van de olympisch kampioene woont, vierde ook tot diep in de nacht feest. „Ik kan het nog steeds niet geloven. Dit is zo geweldig. Er zijn in Brazilië heel veel vooroordelen tegenover bewoners uit de sloppenwijken. Wij worden niet als volwaardige burgers gezien, maar als misdadigers. Rafaela’s goud geeft ons allemaal een enorme opsteker: het versterkt onze eigenwaarde”, zegt de Souza geëmotioneerd. Samen met tien andere meiden volgt ze balletles boven Casa de Santa Ana, een opvangcentrum voor oudere bewoners uit de wijk.

Ook de tante van Rafaela Silva komt hier dagelijks om activiteiten te volgen. Maria da Conceição, 73 jaar, tandeloos maar energiek, komt bijna niet uit haar woorden, zo trots is ze op haar nichtje. „Ik ben zo gelukkig. Sinds ze goud gewonnen heeft moet ik aldoor huilen van blijdschap. Rafaela heeft hier keihard voor gewerkt. Voor onze familie en voor het hele land is dit heel belangrijk”, zegt de oude vrouw stralend.

Rafaela groeide op in Cidade de Deus en de meeste familieleden wonen nog steeds in de sloppenwijk die in tegenstelling tot veel andere favela’s in Rio, niet tegen de bergen rondom de stad is gebouwd, maar uitgestrekt en vlak is met lage, kleine woningen. De talloze nauwe steegjes komen uit op een brede weg naast een grote open goot vol vuilnis en rommel.

Gewapende kinderen

De wijk werd internationaal bekend door de gelijknamige speelfilm Cidade de Deus (City of God) van de Braziliaanse regisseur Fernando Meirelles, over het keiharde drugsbestaan van een groep gewapende kinderen in de wijk. Als het aan karateleraar Eduardo Gomes e Silva ligt, die verderop in de favela een groep jongeren karateles geeft mag deze film, die internationale prijzen won, in de vergetelheid raken. „Wij worden constant geassocieerd met deze film. En dat is voor jongeren in deze wijk totaal niet stimulerend. We hebben rolmodellen nodig, geen drugsdealers. Rafaela’s goud kan helpen om van dit stigma af te komen”, hoopt de karateleraar vurig.

De judoschool waar Rafaela ooit begon was net als zijn karateschool een sociaal project voor kinderen en jongeren in sloppenwijk. Nu een buurtgenoot goud gewonnen heeft is dit tijdens de karateles het gesprek van de dag onder de jonge sporters zoals Beatrice Viana (16). Ze haalt er inspiratie uit. „Rafaela komt uit de favela net als ik, maar ze ook nog eens vrouw en zwart. In Brazilië telt je sociale klasse, maar ook huidskleur. Dat zij dit bereikt heeft, geeft mij hoop”, zegt Beatrice gedreven, terwijl ze de instructies van karateleraar Gomes opvolgt.

Afgerekend op huidskleur

Hoe je in Brazilië keihard kan worden afgerekend op huidskleur en hoe diepgeworteld racisme in deze samenleving zit, maakte Rafaela Silva mee in 2012 tijdens de Olympische Spelen in Londen. Nadat ze gekwalificeerd werd vanwege een verkeerde greep en de Spelen niet verder af mocht maken, werd ze verguisd in Brazilië. Bedreigingen, scheldpartijen en racistische mails volgden. „Je bent geen olympisch kampioen, maar een aap, en je plaats is in een hok”, was een van de racistische opmerkingen die ze naar haar hoofd geslingerd kreeg.

Toen Rafaela maandag huilend haar gouden medaille in ontvangst nam, refereerde ze nog aan die periode. „Het heeft mij krachtiger en fanatieker gemaakt”, zei ze door haar tranen heen.

Maria de Lourdes Braz Vieira, oprichtster van verschillende sociale projecten, waaronder het ouderencentrum waar Rafaela’s tante dagelijks komt, benadrukt wat voor prestatie het goud van de judoka is. „Toen Rafaela hier opgroeide waren er nog weinig sportprojecten voor kinderen in Cidade de Deus.Ze heeft veel op eigen houtje moeten doen met steun van haar ouders.”

Maar Braz Vieira maakt zich grote zorgen over de wijk waar het na jaren van rust, steeds gevaarlijker wordt. De ochtend na de feestelijke avond van Rafaela’s gouden overwinning, dient zich alweer de harde realiteit zich aan: de bewoners van Cidade de Deus worden opgeschrikt door urenlange schietpartijen in de wijk.

De oorlog tussen de politie en de drugsbazen is sinds een tijd weer in alle hevigheid opgelaaid. „Voor kinderen en jongeren wordt het daardoor ook gevaarlijker om naar de sportprojecten te komen. Er vliegen regelmatig kogels rond. Het is onveilig”, zegt Braz Vieira.

Raphaela Cristina de Souza probeert zich daar toch niet door te laten afschrikken en blijft haar balletlessen wekelijks te volgen. „Ik doe voorzichtig en probeer me aan positieve dingen op te trekken. Rafaela Silva en haar gouden medaille doen mij meer dan de kogels die deze ochtend door de wijk vlogen.”