Akihito’s wens om af te treden bevat een dubbele politieke boodschap

nrcvindt

Zelden is de beklagenswaardige positie van het erfelijke staatshoofd zo duidelijk gedemonstreerd als deze week door keizer Akihito van Japan. Deze telg uit ’s werelds oudste dynastie heeft zijn hele leven geprobeerd te ontsnappen aan het keurslijf van de tradities en de regels van het Keizerlijk Huis. Zijn vader Hirohito was na de Japanse nederlaag in de Tweede Wereldoorlog al door de Amerikanen ontdaan van zijn goddelijke status.

Akihito probeerde het keizerschap, als symbool van de Japanse staat, te moderniseren door toenadering te zoeken tot zijn onderdanen. Door zijn huwelijk met een burgervrouw bijvoorbeeld, Shoda Michiko. En door met zijn echtgenote nadrukkelijk een rol te spelen bij het troosten van door rampen getroffen burgers.

En nu heeft Akihito (82) in een videoboodschap aangegeven dat hij niet van plan is in het harnas te sterven. Alleen, de (Amerikaanse) grondwet van Japan, uit 1947, ontdeed de Japanse keizer van al zijn politieke macht. En die grondwet verbiedt de monarch te pleiten voor zijn eigen abdicatie, omdat ook dat beschouwd wordt als een politieke daad.

Vandaar dat de keizer als „individu” Akihito uitsluitend indirect kon spreken over aftreden: namelijk door de hoop uit te drukken dat de taken van de keizer als symbool van de staat niet hoeven te worden onderbroken door de langdurige periode van rouw die gebruikelijk is na het overlijden van een keizer. Hij suggereerde een mogelijk aftreden over twee jaar, als zijn regeringsperiode, Heisei, dertig jaar heeft geduurd.

De woorden van de keizer zijn in Japan het startschot voor een debat over de troonopvolging die volgens de regels van het Keizerlijk Huis via de mannelijke lijn loopt. Akihito’s oudste zoon heeft alleen een dochter. Moet de wet worden aangepast om voortzetting van de dynastie langs deze lijn te garanderen?

Waarnemers menen dat Akihito juist nu met zijn boodschap komt om wel degelijk politieke invloed uit te oefenen, en dan niet alleen op zijn eigen positie.

De eerste weken van augustus zijn sowieso gevoelig vanwege de herdenking van de atoomaanval in 1945 op Hiroshima en Nagasaki. Maar bovendien heeft de regeringscoalitie van de Japanse premier Shinzo Abe vorige maand juist de tweederde meerderheid gekregen in de senaat die hij nodig heeft om het pacifistische artikel 9 uit de Grondwet te schrappen. Abe is beducht voor het opdringerige China en wil de Japanse strijdkrachten, nu nog een strikt territoriale verdedigingsmacht, meer armslag geven. De keizer, koppig op het punt van zijn ideeën over vrede, zou daarvan de aandacht willen afleiden. Abe heeft gezegd dat zijn regering de boodschap van de keizer zeer serieus neemt. Wat daarvan ook de uitkomst is, het lijkt erop dat Akihito als keizer dan wel gebonden is, maar niet geheel machteloos.