Voor Japan is een land zonder keizer ondenkbaar

Aftreedwens De Japanse keizer wil aftreden, maar mag dat niet van de wet.

De Japanse keizer Akihito stapt met zijn keizerin Michiko in de Shinkansen-sneltrein naar zijn buitenverblijf in Nasu, in juli van dit jaar. Koji Sasahara/AP

‘Japan zou ophouden te bestaan zonder de keizerlijke familie. De keizer is niet zoals andere mensen. Het idee dat hij een symbool is, zoals we hebben geleerd in de naoorlogse periode, is beledigend. Hij is de essentie van Japan.”

Dat waren de woorden van de in 2013 overleden Yuko Tojo, de kleindochter van Hideki Tojo, de Japanse premier tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hij werd in 1948 schuldig bevonden aan oorlogsmisdaden en opgehangen. De tijd dat veel Japanners Yuko Tojo’s gedachten deelden, is lang voorbij.

Maar die keizer is er nog, ook al maakte de 82-jarige keizer Akihito maandag in een zeer zeldzame televisietoespraak duidelijk dat hij wil aftreden. De wet staat hem dat niet toe. Wat zou de maatschappelijke betekenis zijn van een mogelijk aftreden?

Nog maar weinig Japanners baseren hun nationale identiteit op het keizerlijk systeem. Zeker voor veel jongere Japanners is de keizer irrelevant voor het alledaagse leven. Voor de meerderheid van de Japanners is de keizer juist wel een symbool van eenheid geworden, zoals aangeduid in de door de Amerikanen geschreven Japanse grondwet. Met de lange, mysterieuze historie van het keizerlijk huis straalt dit aantrekkingskracht uit.

„Voor veel Japanners blijven de keizerlijke banden met het verleden krachtig resoneren”, aldus Jeff Kingston, hoofd Aziëstudies aan Temple University Japan. „Sommigen betogen dat de monarchie een verenigende invloed uitoefent die de verdeeldheid van de democratie compenseert.” Volgens opiniepeilingen steunt tussen de 75 en 85 procent van de Japanse bevolking het keizerlijk huis. Minder dan 10 procent wil dat het wordt afgeschaft.

Een apolitiek symbool

„De generatie die de oorlog meemaakte bekijkt het keizerlijk paar, en hun duidelijk liberale, democratische en pacifistische waarden, met veel persoonlijke sympathie”, zegt politicoloog Koichi Nakano. „Vaak zijn ze ook onder de indruk van de toewijding waarmee de keizer respect betoont aan oorlogsslachtoffers.”

De huidige keizer heeft een doorslaggevende rol gespeeld in de acceptatie van de naoorlogse keizerlijke familie. „De successie naar de huidige keizer veranderde de aard van het debat”, zegt Nakano. „De vorige keizer, Hirohito, paste zich wel aan de naoorlogse situatie aan, maar bleef tot aan zijn dood een controversieel persoon. Het klonk altijd enigszins nep als hij beweerde het vreedzame, apolitieke symbool van nationale eenheid te zijn.”

De huidige keizer komt daarentegen juist authentiek over in die rol. „Alleen mensen met extreem-linkse overtuigingen bepleiten nu onmiddellijke afschaffing van het imperiale stelsel.”

Maar die mensen zijn er wel degelijk. „Ik zie het nut niet in van het keizerlijk stelsel. We hebben al een premier als symbool van ons land”, zegt de 42-jarige huisvrouw Kazuko Asaumi. „Het keizerlijk huis heeft een lange geschiedenis en sommigen zien het als een onderdeel van onze cultuur, maar ik voel dat niet. Sommige tradities zijn goed om te behouden, maar ik voel enkel medelijden voor hen, omdat ze geen vrij leven kunnen leiden.”

Mina Kato dacht er vroeger vrijwel hetzelfde over, vertelt ze. Maar de 44-jarige vastgoedmakelaar is van gedachten veranderd. „Ik erken nu de belangrijke aanwezigheid van de keizer. Het stabiliseert de natie.” Kato ziet de keizer niet als een spirituele eenheid. „Maar ik kan mijn land niet zien zonder het keizerlijk stelsel. De keizer vertegenwoordigt de natie, niet een premier. Door hem is het land op een zekere manier verenigd.”

Maar ze is het wel met Asaumi eens dat de keizerlijke familie te weinig vrijheid heeft. „Het mag wel wat opener gemaakt worden.”

Voor Remi Ikeda heeft de keizer juist wel een spirituele betekenis. „De keizer bidt tot de goden voor het geluk van de Japanse natie”, zegt de 41-jarige zakelijk adviseur. „Of het nu bewust is of niet, bijna alle Japanners geloven in shintoïsme”, zegt zij, „en veel Japanse gewoontes zijn op deze religie gebaseerd.”

De 52-jarige fotograaf Mami Baudry-Matsuura vindt ook dat de keizer een spirituele rol heeft. „Zelfs voor mensen tussen de dertig en zestig”, zegt ze. „Omdat de samenleving politiek en economisch onstabiel is geworden, hebben mensen iets spiritueels nodig. De neutraliteit en mystiek van de keizer geeft mensen rust.”

Lees ook Je moet een robot worden om keizer te zijn, een portret van Akihito en zijn opvolger, kroonprins Naruhito

Spiegel van de Japanse natie

Politicoloog Nakano beaamt deze argumenten. „Naoorlogse Japanners zijn geseculariseerd, maar de keizer speelt nog steeds een spirituele en religieuze rol,” zegt hij. Wel trekken de aan het shintoïsme gerelateerde taken van de keizer volgens Nakano nu veel minder aandacht. „Zijn bezoeken aan rampgebieden zijn voor de meeste Japanners de zichtbaarste en dus belangrijkste rol.”

Dat is ook de overtuiging van makelaar Kato, die een ceremoniële rol voor de keizer bepleit. „Ik vind dat de keizer moet blijven doen wat hij nu doet.”

Juist in deze rol maakt de keizer veel Japanners trots op hun land. In hun ogen is de keizer als het ware de spiegel van de Japanse natie, een volk met een hart, dat zich het lot van anderen aantrekt. Toepasselijk of niet, maar velen menen zichzelf te herkennen in dat beeld.