Vijf zangeressen spelen één schizofreen

Opera

Cultopera ‘The Mother of Black-Winged Dreams’ was hier nog nooit te horen. Het orkest speelde bevlogen, maar helaas ontbraken de boventitels.

Scène uit The Mother of Black-Winged Dreams, een opera over schizofrenie. Foto Neeltje Knaap

Eigenlijk was het vreemd dat The Mother of Black-Winged Dreams nooit eerder in Nederland te horen was. De Poolse componiste van de kameropera, Hanna Kulenty, verdeelt al jaren haar tijd over Warschau en Arnhem. En toen het stuk twintig jaar geleden zijn première beleefde op de Biënnale van München, werd het met gejuich ontvangen. Na een opvoering in Hamburg werd zelfs al van een cultstatus gesproken.

Psychologische horror-opera

Dankzij het Nationaal Jeugd Orkest en de Dutch National Opera Academy krijgt de opera alsnog een kans in Nederland. Zaterdagavond was de première op een bijzondere locatie: een voormalig fabriekspand van Zwitsal in Apeldoorn.

De rauwe setting bleek goed gekozen voor dit stuk, een soort psychologische horror-opera met als thema schizofrenie. Het gaat over de innerlijke wereld van Clara, die ‘een gespleten ziel’ heeft. Voortdurend wordt haar handelen becommentarieerd door stemmen; naast sopraan Zofia Cieszynska (boeiende stem, veel stage presence) zijn er nog vier zangeressen die de kanten van haar persoonlijkheid gestalte geven. Er is chronische wanhoop, een omgeving die voortdurend bedreigend is.

Het is een opera met minimale bezetting (een paar strijkers, twee blazers, slagwerk en piano), maar er is veel geluid – vaak is er sprake van een opgewonden polyfonie om duidelijk te maken hoe het er in Clara’s drukke hoofd aan toegaat. Je kon het ensemble horen groeien, de bevlogenheid van de jonge spelers was mooi om te zien, net zoals de koddige kostuums en attributen dat waren, die ervoor zorgden dat er ook een lichte toets was. En toch zat er iets niet goed.

Achterhaalde simplificatie

Er was geen boventiteling. In principe een verstandige beslissing, omdat de opera minder indruk zou maken als de bezoekers de associatieve (of warrige?) tekst zouden meelezen. Om iets van het verhaal te begrijpen, moest je vooraf het programmaboekje openslaan. Daarin stond dat sopraan Cieszynska verwachtte dat het publiek zou worden geraakt door de manier waarop de opera het taboeonderwerp van schizofrenie behandelt. Dat taboe (ongeveer één procent van de Nederlandse bevolking lijdt aan schizofrenie) mag inderdaad worden aangepakt, maar om taboedoorbrekend te zijn, moet je ook weten waarover je schrijft. De opera geeft wel een heel eendimensionaal beeld: in Clara’s wereld is er non-stop ellende.

Het is een achterhaalde simplificatie om schizofrenie aan meerdere persoonlijkheden te koppelen. Het gaat om een verzameling symptomen waarin in verschillende periodes psychoses met hallucinaties en wanen kúnnen optreden. Kulenty en haar librettist Paul Goodman laten Clara (of: een van haar persoonlijkheden) in haar polsen snijden. Terwijl dat nou juist typerend is voor een andere psychiatrische aandoening: borderline.

Artistieke vrijheid, natuurlijk, en ook mensen die lijden aan schizofrenie kunnen zich zoiets aandoen. Maar The Mother of Black-Winged Dreams is eerder stigmatiserend dan taboedoorbrekend.