Je moet een robot worden om keizer te zijn

De Japanse keizer Akihito zinspeelt op een mogelijk aftreden. Een portret van de de 82-jarige keizer en zijn opvolger, kroonprins Naruhito.

Keizer Akihito (rechts) en kroonprins Naruhito (links) in januari 2015. Foto AFP

Keizer Akihito

Betrokken, vriendelijk, modern. Dat is hoe Japanse keizer Akihito doorgaans wordt omschreven.

Voordat de inmiddels 82-jarige Akihito in 1989 zijn vader, Hirohito, opvolgde, klaagde hij dat je een robot moest worden om keizer te zijn. Het dagelijks leven van leden van de keizerlijke familie wordt vrijwel geheel geregisseerd door de Keizerlijke Hofhuishouding, een bureaucratische overheidsinstelling met 1200 ambtenaren. De keizer en zijn vrouw hebben weinig vrijheid, en nauwelijks een privé-leven.

Akihito heeft geprobeerd enige modernisering aan te brengen. Dat is hem gedeeltelijk gelukt. Hij was het allereerste lid van de keizerlijke familie om een burger te trouwen, en het echtpaar heeft zelf hun drie kinderen opgevoed. Voorheen deden kindermeisjes dat.

Akihito leerde zijn vrouw Michiko Shoda kennen op een tennisbaan in een populair vakantieoord. Zij was de dochter van een zakenman. De moderne romantiek die het charmante paar uitstraalde in hun witte tenniskleding maakte diepe indruk op het naoorlogse Japan. De pers beschreef hun voor Japan uitzonderlijke relatie als een sprookje.

Naast het ontmoeten van diplomaten en het bijwonen van honderden officiële functies is de belangrijkste rol van het keizerlijk paar het opbeuren van het volk na grote rampen. Ze hebben herhaaldelijk de harten van overlevenden van aardbevingen geraakt door soms letterlijk door de knieën te gaan om met hen te praten.

Sinds 1868 heeft elke Japanse keizer een eigen naam voor zijn troonperiode. Omdat dit gebruikt wordt als jaartelling worden Japanners er dagelijks aan herinnerd. Het heeft daarom een grote invloed op hoe een periode wordt ervaren. Akihito’s periode heet Heisei, ‘verwezenlijking van vrede’.

Akihito doet zijn best deze naam eer aan te doen, ook al wordt zijn rol door de Japanse grondwet beperkt. Drie maanden na de dood van zijn vader uitte hij zijn berouw over de Japanse bezetting van China in de Tweede Wereldoorlog. Tijdens een bezoek aan Saipan in 2005, legden hij en zijn vrouw bloemen bij monumenten voor zowel Japanners als lokale inwoners, Amerikanen en Koreaanse dwangarbeiders. Beelden van het biddende koppel maakten diepe indruk.

Akihito worstelt met gezondheidsproblemen. In 2003 werd prostaatkanker geconstateerd, waaraan hij is geopereerd. In 2012 had hij een hartoperatie. Afgelopen december vertelde hij tijdens zijn jaarlijkse persconferentie dat hij zijn leeftijd begint te voelen.

Kroonprins Naruhito

Terwijl zijn vader en grootvader zich toelegden op biologie, studeerde de 56-jarige Japanse kroonprins Naruhito waterbeleid en waterbeheer.

Tijdens zijn studie in Oxford raakte Naruhito onder de indruk van de meer ontspannen omgangsvormen van Europese koningshuizen. „Koningin Elizabeth schonk haar eigen thee en serveerde sandwiches,” constateerde hij verrast. Hij heeft aangegeven dat hij graag het keizerschap zou willen transformeren.

Net zoals zijn broer en zus heeft Naruhito het voorbeeld gevolgd van zijn vader en een burger getrouwd, Masako Owada. Zij is de dochter van een voormalige president van het Internationaal Gerechtshof en gaf haar eigen carrière als diplomaat op voor het huwelijk.

Het echtpaar heeft een dochter. Volgens de Japanse wet kunnen echter alleen mannelijke erfgenamen de troon bestijgen. Dat zorgde jarenlang voor enorme druk op het paar. Het gevolg was dat prinses Masako begon te lijden aan wat officieel omschreven wordt als een ‘stress-gerelateerde ziekte’.

In 2004 toonde Naruhito zijn ontevredenheid over hoe zijn vrouw door de Keizerlijke Hofhuishouding werd behandeld. „Prinses Masako, die haar baan als diplomaat opgaf om de keizerlijke familie binnen te treden, voelt zich zeer bedroefd dat ze voor lange tijd niet het buitenland heeft mogen bezoeken”, zei hij tijdens een persconferentie.

Zijn vrouw, die in Harvard en Oxford heeft gestudeerd en zes talen spreekt, kreeg van de ambtenaren geen toestemming om zich te ontwikkelen en te reizen, volgens de kroonprins. Voor Japanse begrippen waren zijn woorden ongekend.

De druk viel enigszins weg nadat in 2006 Naruhito’s jongere broer Prins Akishino en zijn vrouw een zoon kregen. Maar de 52-jarige prinses Masako treedt nog altijd weinig in de openbaarheid. De publieke opinie toont doorgaans sympathie voor haar, maar een deel van de Japanse media is uitermate kritisch.

Net als zijn vader heeft Naruhito gesproken over de rol van Japan tijdens de Tweede Wereldoorlog. „Ik heb zelf de oorlog niet ervaren, maar ik denk dat het belangrijk is, nu herinneringen aan de oorlog vervagen, met ootmoed terug te kijken op het verleden en op de juiste manier de tragische ervaringen en geschiedenis die Japan nastreeft door te geven van de generatie die de oorlog ervoer naar diegenen zonder directe ervaring”, zei hij afgelopen jaar.

De kroonprins en zijn vrouw hebben nauwe banden met het Nederlands koningshuis.