Japan heeft nu keizer die weg wil

Japan Keizer Akihito vermijdt netjes het woord ‘aftreden’, maar hij creëert wel politiek probleem voor premier Abe.

Op grote schermen volgens Japanners in Tokio maandag de toespraak van hun keizer, Akihito. Foto Kim Kyung-Hoon / Reuters

Keizer Akihito van Japan, die geen enkele politieke rol mag spelen, heeft een stap gezet die grote politieke gevolgen voor Japan kan hebben. Hij heeft de Japanners maandag in een rechtstreekse toespraak duidelijk gemaakt dat hij wil aftreden.

Het was pas de tweede keer sinds de keizer in 1989 de troon besteeg, dat hij het Japanse volk toesprak. De laatste keer was in 2011, na de tsunami en de daarop volgende nucleaire crisis.

Eigenlijk wist Japan al wat er dit keer komen ging, na langdurige speculatie. Maar Akihito’s wens ligt moeilijk, en dat maakte het spannend. De keizer mag volgens de wet het woord ‘aftreden’ niet gebruiken, maar hij wist toch over te brengen dat hij graag de kans krijgt om dat te doen.

Sinds hij enkele jaren geleden twee operaties onderging was hij gaan denken over de toekomst, legde hij uit. Hij was nu in goede gezondheid, maar inmiddels wel 82 jaar oud en maakt zich zorgen „dat het moeilijk kan worden voor mij om mijn taken als het symbool van de staat uit te voeren”.

Er zou een regentschap opgezet kunnen worden, overwoog hij, maar dat zou de problemen niet oplossen.

„Zelfs in dergelijke gevallen verandert er niets aan het feit dat de keizer nog steeds de keizer is tot het einde van zijn leven.”

De belasting door het overlijden van een keizer is te groot, volgens Akihito. „Zoals we hebben gezien in het verleden komt de maatschappij tot stilstand.” Dat kan wel een jaar duren, legde hij uit.

Ondanks de persoonlijke overwegingen is de politieke betekenis van Akihito’s wens onmiskenbaar. Volgens de Japanse grondwet is de keizer „het symbool van de staat en de eenheid van het volk”. Sinds de door de Amerikanen geschreven grondwet in 1947 is aangenomen, is de lezing hiervan altijd geweest dat de keizer zich absoluut niet mag mengen in politieke activiteiten. Omdat aftreden een wetswijziging vereist – een politieke handeling – zou het noemen van aftreden in strijd zijn geweest met de Japanse grondwet.

Maar alleen al de timing van het voornemen van de keizer heeft achterdocht gewekt. Volgens de Japanse politicoloog Koichi Nakano voedt deze timing de speculatie dat de troonsafstand „op een of andere manier een anti-Abe zet kan zijn”. Abe is de premier van Japan.

Er waren al geruchten, die de nationale omroep NHK rapporteerde nadat Abe een overweldigende meerderheid had behaald in de verkiezingen voor het Japanse Hogerhuis. En nu deze toespraak, die valt tussen de herdenking van de atoombom op Hiroshima op 6 augustus en die op Nagasaki drie dagen erna. Dagen met een belangrijke symbolische betekenis.

De keizer heeft herhaaldelijk zijn liefde voor de grondwet getoond en berouw voor Japanse daden tijdens de Tweede Wereldoorlog. In de grondwet is Japans pacifisme vastgelegd. Het is premier Abes lang gekoesterde wens om het pacifisme juist uit de grondwet te verwijderen. De verkiezingen van afgelopen maand gaven hem de meerderheid die nodig is om het referendum uit te schrijven dat daarvoor vereist is.

Nu is Abe voorlopig druk met wat anders. Voor een troonsafstand hoeft de Japanse grondwet niet veranderd te worden, maar het schept wel een discussie over de rol van het keizerlijk huis en de rol van de Japanse staat.

Troonsafstand maakt zowel linkse als rechtse politici bezorgd omdat het een proces van „normalisatie” en „humanisering” van de keizer in gang zou kunnen zetten.

Abe en zijn conservatieve achterban zijn niet blij met de wens van de keizer. Onmiddellijk na de toespraak liet Abe weten dat de regering gaat nadenken over de mogelijkheden. Een wetswijziging zal jaren duren.