Gedeelde ergernis over het Westen verenigt Poetin en Erdogan

Na een maandenlange ruzie zoeken Turkije en Rusland weer toenadering tot elkaar. Dinsdag brengt Erdogan een bezoek aan Poetin. Naast economische en militaire belangen, vinden de leiders elkaar in hun afkeer van het Westen.

Foto AP

Het eerste telefoontje dat Erdogan na de coup ontving, kwam uit Moskou. Terwijl het Westen zich afwachtend opstelde, was het Poetin die als eerste zijn steun betuigde aan Erdogans „democratisch verkozen” regering. De Turkse minister van Buitenlandse Zaken Mevlüt Çavusoglu dankte Rusland voor zijn „onvoorwaardelijke steun, in tegenstelling tot andere landen”. Nu brengt Erdogan dinsdag zijn eerste buitenlandse bezoek sinds de coup zijn land ontregelde aan Moskou.

Daarmee lijkt definitief een einde gekomen aan de acht maanden durende ruzie tussen Rusland en Turkije. Die begon nadat Turkije een Russisch gevechtsvliegtuig neerschoot op de Turks-Syrische grens. Het incident leidde tot een fikse ruzie die de betrekkingen tussen Turkije en Rusland zwaar op de proef stelde. Vooral Turkije leed onder de strafmaatregelen: Rusland staakte populaire chartervluchten naar Turkse badplaatsen, voerde sancties in op Turkse producten en Turkse bedrijven en restaurants in Moskou werden gesloten. In totaal kelderde de handel met 57 procent. De economische ravage kwam bovenop Erdogans ergernis over het Russische luchtoffensief in Syrië, dat Assad de afgelopen tijd weer stevig in het zadel hielp.

Een tijdlijn van het conflict tussen Turkije en Rusland:

Crisishoofdstuk gesloten

In juni haalde Turkije bakzeil. Erdogan ging door het stof en stuurde Poetin een excuusbrief, waarop het Kremlin verklaarde een punt te willen zetten achter het ‘crisishoofdstuk’. Na de mislukte staatsgreep kwam die toenadering in een stroomversnelling. „Jullie steunden de democratie, jullie steunden de regering. Dank jullie zeer”, zei de Turkse vicepremier Simsek na een ontmoeting met zijn Russische collega Dvorkovitsj in Moskou.

De coup gaf Erdogan ook de gelegenheid een tweede Russische eis in te willigen: straf voor de betrokkenen bij het vliegincident. Op verdenking van banden met de gülenbeweging werden twee betrokken piloten gearresteerd. „De persoon die de dood van de Russische piloot heeft veroorzaakt, zit momenteel in de gevangenis. Het proces tegen hem gaat door”, zei Erdogan tegen het Russische persbureau TASS. De burgemeester van Ankara suggereerde zelfs dat de coupplegers erop uit waren de relaties met Rusland te ruïneren.

Gedeelde ergernis over het hypocriete Westen verenigt Poetin en Erdogan, schrijft ook Alexander Baoenov van het Moskouse Carnegie Centre in een commentaar.

„Door de Amerikaanse weigering om Gülen uit te leveren, is het voor Rusland eenvoudiger geworden om Ankara in het antiwesterse discours mee te krijgen.”

In Rusland wordt Gülen als CIA-agent gezien en zijn scholen van de beweging al jaren verboden.

Van Poetin hoeft Erdogan ook geen opgestoken vinger te verwachten wat betreft mensenrechten. De Russische leider ziet Erdogan als gelijkgestemde die geen tegenspraak duldt. Maar volgens Baoenov is de toenadering eerder pragmatisch dan emotioneel: „De nieuwe betrekkingen zijn niet gestoeld op persoonlijke vriendschap of ideologische overeenkomst, maar op gemeenschappelijke materiële belangen.”

Die belangen zijn behoorlijk concreet. Zo bouwt het Russische staatsbedrijf Rosatom sinds 2012 aan de Akkuyu kerncentrale, de eerste van Turkije. Het 20 miljard dollar kostende project wordt geheel gefinancierd door Rusland, dat ook de exploitatie op zich neemt. De diplomatieke rel leek de centrale in gevaar te brengen, maar volgens de Turkse minister van Energie gaat de bouw gewoon door.

Beeld Wikimedia

De geplande gasleiding Turkish Stream. Beeld Wikimedia

Een ander project waar veel op het spel staat, is Turkish Stream, een pijpleiding die Europa via de Zwarte Zee van Russisch gas zou moeten voorzien. Turkish Stream is de opvolger van het eerder gestrande South Stream project en vormt voor Rusland een manier om Oekraïne te omzeilen in gasleveranties aan Europa. Indien gerealiseerd dreigt Turkish Stream een gasconflict te veroorzaken op de Europese markt. Het wordt binnen de EU dan ook met argusogen gevolgd. Turkije zei gesprekken over de pijp te willen hervatten.

Meningsverschillen

Het belangrijkste onderwerp van gesprek tussen Poetin en Erdogan is de oorlog in Syrië. De Russische Turkije-expert Viktor Nadein-Rajevski, werkzaam bij het Moskouse Instituut voor Wereldeconomie en Internationale Betrekkingen, denkt dat het moeilijk zal worden de meningsverschillen op dat vlak te overbruggen. „Het Turkse charmeoffensief is een tactische zet, maar Poetin vormt geen echt alternatief voor Erdogans Westerse bondgenoten”, zegt hij per telefoon vanuit Moskou.

„Ondanks gedeelde belangen, blijft de oorlog in Syrië een te groot obstakel voor echte toenadering. Maar gezien de verslechterende veiligheidssituatie heeft Erdogan nu hard vrienden nodig. Dat zie je ook aan het feit dat Turkije bezig is de banden met Israël aan te halen.”

De oprukkende terreur dwingt beide landen tot samenwerken. Na de aanslag op het vliegveld van Istanbul in juni – de daders waren afkomstig uit voormalige Sovjet-landen en Dagestan – pleitte minister Çavusoglu voor intensievere samenwerking met Rusland. Daarop tekende Turkije een overeenkomst met Rusland om naast IS ook terreurgroep Jabhat Fatah al-Sham (de nieuwe naam van het tot twee weken geleden aan Al-Qaeda gelieerde Jabhat Al-Nusra) te bestrijden in Syrië.

Speculaties dat Erdogan bereid zou zijn de Turkse positie ten aanzien van Assad te wijzigen, wil Nadein-Rajevski niet bevestigen. Eerder benadrukte Turkije dat vrede in Syrië onmogelijk is zolang Assad aan de macht is. Coup of geen coup, daarmee schaart Turkije zich voorlopig achter zijn Westerse bondgenoten.

Sinds de coup doen geruchten de ronde dat Erdogan dankzij Rusland kon ontsnappen aan de coupplegers. Via afluisterapparatuur op de Russische Chmeimim vliegbasis niet ver van Latakia in Syrië zouden de Russen ‘hooggevoelige’ berichten hebben opgepikt waaruit zou blijken dat de coupplegers Erdogan op zijn vakantieadres in Marmaris wilden doden of ontvoeren. Rusland zou die informatie aan Ankara hebben doorgespeeld. De Turkse minister Çavusoglu verklaarde later:

„Rusland gaf ons onvoorwaardelijke hulp tijdens de couppoging. Wij willen president Poetin en alle Russische officials bedanken voor die hulp.”

Het Kremlin ontkent de geruchten.

Hoewel de Russische vliegbasis in Syrië inderdaad is voorzien van zeer geavanceerde technologie, plaatsen experts vraagtekens. „Met een waarschuwing aan de Turken zouden de Russen inzage geven in hun technische middelen om het Turkse leger af te luisteren. Gewoonlijk is dat voor geheime diensten een absolute no-no. Daar zou een politieke beslissing op het niveau van Poetin voor nodig zijn”, aldus defensie-expert Pavel Felgenhauer in Russische krant Novaja Gazeta.