Coltrane klinkt organisch en dichtbij op monotapes

Jazz Een nieuwe mono-box belicht het bijzondere muzikale leven van saxofonist John Coltrane.

John Coltrane in 1963. Hollandse Hoogte / Philippe Grass Haytham Pictures

Vier jaar speelde de fabelachtige tenor- en sopraansaxofonist John Coltrane in het kwintet van trompettist Miles Davis. Hij verfijnde er zijn techniek, door bijvoorbeeld het ‘stapelen’ van akkoorden naar lange, snel ritmische notenreeksen. Maar de rol van bescheiden sideman, wiens sterrenstatus groeide naast de charismatische maar onvoorspelbare Davis, paste hem niet langer. Klaar was de saxofonist met de constante onderlinge strijd. Zeker op de laatste Europese tournee (1960) was hij mentaal al weg – tot irritatie van Davis, die schijnbaar via de pers vernam dat Coltrane uit de band stapte.

De rijzende ster John Coltrane, geboren in 1926 in North Carolina, popelde om zijn eigen band te beginnen. Bij Atlantic Records, een New Yorks jazzlabel waar jonge artiesten hun naam konden uitbouwen, vond hij in 1959 onderkomen voor twee jaar. Giant Steps was zijn eerste album als bandleider. Het werd een game changer; het is een van de meest bestudeerde albums in de jazz, waarop Coltrane de grenzen van harmonisch materiaal en akkoordenprogressie oprekt. Titeltrack ‘Giant Steps’ heeft hondsmoeilijke intervallen. In ballade ‘Naima’, een ode aan zijn vrouw, zegt Coltrane met zijn diepe, emotionele toon veel. Het klinkt terug op de nieuwe cd- of vinylbox John Coltrane – The Atlantic Years: In Mono. Goed, de hele Atlantic-oogst van de saxofonist verscheen twintig jaar geleden al op de box The Heavyweight Champion – The Complete Atlantic Recordings. Maar wie die miste kan met deze mono-opnamen zijn lol op. Al is de verzameling met zes albums incompleet. Coltrane bracht tien albums bij Atlantic uit. Een album dat hier node wordt gemist is My Favorite Things, met Coltrane’s vurige sopraansax. De tekst in de doos maakt gewag van de pakhuisbrand in 1969, waarbij veel materiaal van Atlantic verloren ging, zo ook menige mono-master. Nu ja. Vooral belicht deze mono-box de bijzondere periode in het korte leven van een muzikant die met reuzenschreden op de weg was naar roem. Coltrane stierf op zijn veertigste.

De opnamen voor Atlantic Records kenmerken Coltrane’s eerste opvattingen die maatgevend zouden worden in de jazz – lang voor het onvolprezen A Love Supreme uit 1965, de jazz-suite tussen hardbop en freejazz waarop hij zich laat gelden als profeet die het licht zag. Veel musici leerden zo over spiritualiteit in muziek. Van die sterke verinnerlijking getuigt deze box nog niet, maar er klinkt genoeg verheven muziek. Hoe Coltrane in Gillespie’s ‘Be-Bop’ de vibrafoon van Milt Jackson op de hielen zit. De explosie in ‘Countdown’, met Art Taylor op drums. De ballade ‘Aisha’ met Eric Dolphy op altsax. Hoe slagwerker Elvin Jones in ‘Blues to You’ voortreffelijk snel met Coltrane uitwisselt. En alles in mono dus. Uit beide luidsprekers hetzelfde geluid. Wat daar vandaag de dag aantrekkelijk aan is? Dat de stereotechniek destijds nog in een vroeg stadium was. Dat het geluid bij elkaar bleef, zonder audiokunstjes. Dat het voor de luisteraar organisch en dichtbij klinkt. De pure jazzsound, zoals die bedoeld was.