ANC verliest maar Zuma wint

Het historische verlies van het ANC zou de positie van een wankelende president Zuma wel eens kunnen versterken.

President Zuma maakt de verkiezingsuitslag bekend , terwijl demonstranten papieren omhoog houden. Foto Herman Verwey / AP

De schande van Jacob Zuma als president van Zuid-Afrika werd zaterdagavond live op alle 24-uurszenders getoond. De kiescommissie had juist de grootste verkiezingsnederlaag uit het bestaan van de Zuid-Afrikaanse regeringspartij ANC bevestigd. Verpulverd in Kaapstad. Van de troon gestoten in Nelson Mandela Bay (Port Elizabeth) en de hoofdstad Tshwane (Pretoria). Meerderheid kwijt in Johannesburg. En landelijk verraden door ruim 8 procent van de kiezers die in 2014 nog voor het ANC stemden (van 62 procent naar 54 procent)

De hoofdschuldige voor dit debacle, Jacob Gedleyihlekisa Zuma zou een kort ‘de democratie heeft gewonnen’ toespraakje doen. Hij had nog maar juist een paar zinnen gesproken toen vier in zwart geklede vrouwen voor zijn podium gingen staan met handgeschreven blaadjes waarop stond: ‘Vergeet Khwezi niet’ . Khwezi is de HIV-positieve vrouw die Zuma in 2006 beschuldigde van verkrachting.

De lijfwachten van Zuma duwden de demonstranten ruw weg bij het podium. Maar de schade was al gedaan. Plots ging het gesprek op de radio- en televisiezenders en in de zondagskranten over die tien jaar oude beschuldiging. Zuma werd indertijd weliswaar vrijgesproken door de rechter bij gebrek aan bewijs. Maar het korte oproer onderstreepte dat Zuid-Afrika al meer dan een decennium van controverse rond Zuma achter de rug heeft. Toch staat hij er nog steeds.

Reputatieschade

Pas dit weekend drong bij verschillende commentatoren het besef door dat deze dramatische verkiezingsuitslag volledig Zuma en zijn zwaar gehavende reputatie kan worden aangerekend, maar niet per se ten koste zal gaan van zijn macht binnen de partij. De grootste verliezen zijn geleden bij het ANC in Gauteng (Johannesburg, Pretoria), een provincie die Zuma toch al niet welgevallig was. In Gauteng wonen de ANC-ers die Zuma oorverdovend uitjouwden tijdens de herdenkingsdienst voor Nelson Mandela in december 2013. Dit is de provincie die al eerder liet blijken de buik vol te hebben van de reputatieschade die Zuma de partij keer op keer berokkent.

Zuma noemde die ANC-ers zelf neerbuigend de clever blacks. Zij zijn de grootstedelijke verraders van het ANC, de krantenlezers, de middenklasse oproerkraaiers binnen de partij. Zij waren degenen die Zuma opriepen zich over zijn positie te beraden nadat het Constitutionele Hof de president had beschuldigd van het schenden van de grondwet rondom de verbouwing van zijn privé-villa. Zij hebben bij deze verkiezingen gesproken door op de voornamelijke witte Democratische Alliantie te stemmen, of het extreemlinkse geluid van de Economische Vrijheiddstrijders (EFF) van Julius Malema.

Maar omdat juist zij hun afkeer van Zuma lieten blijken door hun stem te verkopen aan de oppositie is binnen de partij het aandeel van de ja-knikkers verstevigd. „Dit betekent dat het Gauteng-ANC in de kou komt te staan binnen de eigen partij’’, vreest de politiek commentator van de website Daily Maverick, Stephen Grootes.

Gouden kans

„Dit slechte resultaat zal zonder twijfel velen binnen het ANC verontrusten, maar niet per se Zuma’’, schrijft Ray Hartley van Business Day. „De val van het Gauteng-ANC zou de positie van Zuma binnen het ANC kunnen versterken. De aanjagers van de interne kritiek hebben schade opgelopen en hebben minder middelen om invloed binnen de partij te winnen. Zuma heeft een gouden kans om dat leiderschap te vervangen met meer vriendelijke gezichten.”

Jacob Zuma is nog president van Zuid-Afrika tot 2019. Voor deze verkiezingen werd gespeculeerd dat bij groot verlies de roep binnen zijn partij om zijn aftreden luider zal worden en hem dezelfde behandeling staat te wachten als zijn voorganger Thabo Mbeki, die in 2008 voortijdig moest terugtreden.

Maar Zuma laat al tien jaar zien een overlevingskunstenaar te zijn, die op het juiste moment kan rekenen op de partijgenoten die zich hebben verbonden aan zijn lot. Dat is naar schatting van velen zo’n 60 procent van het huidige leiderschap binnen het ANC. Als Zuma valt, vallen zij met hem mee. Zij zullen nu op zoek gaan naar andere schuldigen van deze nederlaag. En ze weten waar ze wonen: in Gauteng.