Ook het kapsel is een politiek wapen

Opinie De populist moet afwijken van de saaie, gevestigde orde. En dus zijn gecultiveerde dikdoenerij, een opzichtige stijl van leven én een dwaze haarstijl onontbeerlijke pluspunten, schrijft publicist Ian Buruma. Hoe gekker, hoe beter.

Foto Eric Thayer/Reuters

Wat is er nog meer te zeggen over de haardos van Donald Trump, die bizarre geblondeerde kuif die ergens begint bij zijn linkeroor? Er is tenslotte al zo veel over geschreven. En toch is de rol die haar speelt in de politiek minder triviaal dan je op het eerste gezicht zou denken.

Het is opvallend hoeveel politici, met name de volksmenners die inspelen op wrok en woede tegen de ‘grachtengordel’ en andere stedelijke elites, er een vreemde haarstijl op na houden. Silvio Berlusconi gebruikte zwarte schmink om de kale plekken die overbleven na twee haartransplantaties te verbergen. Het melkboerenblondgeverfde kapsel van Geert Wilders is ons overbekend. En Boris ‘Bojo’ Johnson, de voormalige Brexit-demagoog, nu de Britse minister van Buitenlandse Zaken, doet zijn uiterste best om de strobos op zijn hoofd er zo slordig mogelijk uit te laten zien.

Pim Fortuyn, de vader van het moderne Europese populisme, had natuurlijk helemaal geen haar. Maar zijn glanzende schedel stak even duidelijk af tegen de nette duivengrijze kapsels van de meeste mainstreampolitici als de strobos van Bojo of de kuif van Trump (het is overigens opvallend dat haast al deze heren prat gaan op blond, zelfs al is het vals blond, zoals bij Wilders; donker haar doet het duidelijk minder goed).

©

Zich onderscheiden van de mainstream, daar gaat het natuurlijk om. Door de dwaze haardos, of de kaalgeschoren schedel, is de populaire leider onmiddellijk herkenbaar. Dictators onderscheiden zich vaak door deze vorm van branding. Hitler kan visueel worden gereduceerd tot een vettige pluk haar boven één oog en een koddig snorretje. Nu Muammar Gaddafi dood is, heeft van de moderne tirannen de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un ongetwijfeld het raarste kapsel. Zijn jarendertighaarstijl – geschoren zijkanten en een bos haar boven op het hoofd – is een bewuste imitatie van het imago van zijn grootvader, Kim Il-sung. Zijn vader Kim Jong-il zocht het meer in een mislukte nabootsing van het haar van Elvis Presley

Maar karikatuur, of zelfparodie, kan ook in een democratie goed werken. Winston Churchill zorgde dat hij in het openbaar altijd een dikke sigaar bij zich had, ook als hij hem niet rookte. Er was weinig dat hij kon doen met zijn schaarse hoofdgroei, maar zijn kleding was vaak uitzonderlijk. De voor hem speciaal vervaardigde overall, die hij tijdens de oorlog droeg, was volstrekt uniek.

Die gecultiveerde nonchalance, of bewuste excentriciteit, was iets dat veel aristocraten zich aanmaten om duidelijk te maken dat zij zich niet hoefden te conformeren aan het middelmatige burgermansfatsoen.

Churchill was zich goed bewust van iets dat veel mainstreampolitici ontgaat. De manier om de massa te bekoren is juist niet door je voor te doen als een van hen. Integendeel, als je in de hoogste klasse geboren bent, dan moet je dat juist benadrukken, door een karikatuur van je eigen bekaktheid te maken. Boris Johnson is niet van adel, maar hij weet als geen ander hoe hij zijn affectaties moet benutten. In Nederland verstaat Frits Bolkestein, overigens een man met onberispelijk haar, deze kunst.

0608OPI_haar_trump

In de VS bestaat geen formele aristocratie. Status is meer een kwestie van geld. Trump pronkt met zijn fortuin. Dat is een van de geheimen van zijn succes. Zo nodig, wil hij zijn rijkdom ook best flink overdrijven. Die absurde gouden stoelen in zijn quasi-Lodewijk XIV-achtige appartement in New York zijn een platte karikatuur van de aristocratische stijl. Pim Fortuyn, op een veel bescheidener Hollands niveau, en ook Berlusconi, deelden die smaak met Trump.

Mensen die alleen maar van zulke pracht kunnen dromen, bewonderen die opgeblazen pretenties. Het leveren van dromen aan mensen die niets of weinig hebben, is de kunst van de succesvolle volksmenner.

Het belangrijkste punt is dat de populist af moet wijken van de saaie, gematigde gevestigde orde.

Zelfs een geboren insider moet zich voordoen als outsider, die in naam van de gewone man tegen de schenen trapt van het establishment. Abnormaliteit – gecultiveerde dikdoenerij, een opzichtige stijl van leven, beledigende grappen, extreme opinies, en een dwaze haarstijl – is een onontbeerlijk pluspunt.

Ik ben er niet zeker van dat mensen die Trump geheel terecht zien als een gevaar voor de VS en de wereld, dit voldoende onderkennen. Het congres van de Democratische Partij is onlangs geprezen om de redelijke en gematigde toon, vergeleken bij het schreeuwerige bombast van de Republikeinen. De waardigheid en beschaving van president Obama, vicepresident Biden, en ook van Hillary Clinton zelf, vormden inderdaad een positief contrast met de verbale haat en nijd van Trump.

Aanhangers van Clinton, op het congres, maar ook daarbuiten, hebben de neiging om Trump met spot te bestrijden. Dat is de methode die Voltaire gebruikte tegen de dogma’s van de Katholieke Kerk. Soms werkt het. Fundamentalistische christenen werden in the jaren twintig zo belachelijk gemaakt dat zij decennialang uit de Amerikaanse politiek verdwenen.

0608OPI_haar_wilders

Trumps groteske opschepperij, zijn ordinaire smaak, en zijn malle voorkomen, maken hem een dankbaar object voor satire. Hij is in alle opzichten een schertsfiguur. In de handen van een scherpe televisiekomiek als Jon Stewart blijft er niets van hem over.

Maar satire en spot werken niet bij mensen die Trump juist vanwege zijn buitenissigheid bewonderen. Hij onderscheidt zich daardoor juist van de elite die zij haten. Charisma drijft niet op matigheid, in gedrag, mening, of uiterlijk. Hoe gekker Trump doet, hij meer hij bij zijn publiek aanslaat. En hoe meer hij door knappe komieken in New York belachelijk wordt gemaakt, hoe meer zij zich achter hem scharen.

Dat is het perverse aan ons tijdperk van opgehitste volkswoede. Redelijke argumenten en politiek optimisme worden steeds meer gezien als negatieve kenmerken van een zelfingenomen elite die de problemen negeert van mensen die zichzelf zien als slachtoffers van de moderne samenleving. 51,9 procent van de Britten lieten zich ook niet door redelijke argumenten overhalen om bij de EU te blijven. En ze zullen misschien ook niet helpen om te voorkomen dat een onwetende, narcistische dwaas zijn intrede neemt in het Witte Huis, met rare haardos en al.