Onbekende tekeningen, verbluffend veelzijdig

Beeldende kunst

Het Bonnefantenmuseum toont een collectie tekeningen van een anonieme verzamelaar, die een goede neus heeft voor renaissance en barok in de Nederlanden. De verzameling bevat tot nu toe onbekende bladen.

Het is moeilijk voorstelbaar dat de zeehond ooit een concurrent van de mens is geweest. Toch is dat wat de catalogus bij de expositie van zestiende- en zeventiende-eeuwse tekeningen in het Bonnefantenmuseum in Maastricht suggereert. Een ovaalvormige tekening van de hand van David Vinckboons toont een kustgezichtje met mannen in bootjes die hun geweren richten op de vriendelijk ogende dieren.

Op de voorgrond sleept een van hen een zeehondenkadaver aan land. Van een beschermde status van zeehonden was in de zeventiende eeuw geen sprake. Integendeel: de jacht op de dieren werd gesubsidieerd.

Het intrigerende, iets meer dan een decimeter hoge blad vormde het voorbeeld voor een van de gravures in de decoratieve rand van een grote wereldkaart die in 1611 voor het eerst werd uitgegeven. Het is de vraag of de verzamelaar van wiens collectie de tekening deel uitmaakt, bij aankoop wist van deze opmerkelijke relatie met een heel ander soort kunstwerk. Gezien de verbluffende veelzijdigheid van onderwerp, stijl en techniek in de getoonde selectie van negentig bladen uit die verzameling, zou het best kunnen dat de collectioneur is gevallen voor het zeldzame onderwerp en de gedetailleerde uitvoering in bruine inkt met penseeltoetsen in blauw en grijs.

De anonieme verzamelaar, die zijn collectie in de afgelopen decennia bijeen heeft gebracht, heeft in elk geval een goede neus voor tekeningen van renaissance en barok in de Nederlanden. Werken van enkele grote namen zijn in zijn bezit, zoals een ontwerp voor een prent van de ‘Nederdaling van de Heilige Geest’ door Pieter Paul Rubens, en een drukbevolkte, vlotte schets in opvallend hoekige lijnen van rood krijt voor de ‘Kruisdraging van Christus’ door Rubens’ leerling Jacob Jordaens.

Maar minstens zo interessant zijn bladen die tot dusverre in de literatuur geheel of zo goed als onbekend waren en nu voor het eerst aan het grote publiek worden getoond.

Het enthousiasme van een liefhebber die niet is gebonden aan een museaal collectieprofiel of aan strenge kwaliteitseisen, blijkt uit werken die kennelijk niet om de naam van de kunstenaar zijn gekocht. Vaak betreft het producten van minder bekende of anonieme kunstenaars. Een keur aan bijbelse en mythologische scènes, personificaties van deugden, landschappen en ontwerpen voor prenten, schalen, wandtapijten, passeert aldus zonder veel samenhang de revue.

Bijzonder is een pentekening van een knielende dame met een staande heilige die duidelijk verwantschap vertoont met werk van de vijftiende-eeuwse Vlaming Rogier van der Weyden. Maar bij nadere beschouwing blijkt uit enkele onbeholpen details en de manier van werken waarbij lichaamsdelen door elkaar heen zijn getekend, dat het een kopie naar een werk van die meester moet zijn.

Tot de tot dusverre verborgen schatten in de collectie behoort een nooit eerder gepubliceerde tekening van de Antwerpse schilder Cornelis de Vos (1625-1630). Het blad toont het levensechte gezicht van een aandoenlijk onschuldig kijkend kind van een jaar of twee, meesterlijk uitgevoerd in subtiele lijnen van zwart krijt, met toetsen van rood op lippen en konen.